ବିଦୁରଙ୍କ ପ୍ରବୋଧନରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା । ସେ ନିଜ ଜନମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଢ଼ି ଥିବା ମୋହର ବନ୍ଧନକୁ କାଟି ଦେଲେ ଏବଂ ଭାଇ ବିଦୁର ଦେଖାଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲି ଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ । ସୁବଳଙ୍କ କନ୍ୟା ଗାନ୍ଧାରୀ, ଯିଏ ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ମଧ୍ୟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ । ସେ ନିଜର ଅଧିକାର ଛଡ଼ି ଦେଲେ, ଯେପରି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଜୀବନର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି । ଏଠି ଅଜାତଶତ୍ରୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ତିଳ, ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା ଦେଇ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିଲେ । ପରେ ଘରକୁ ଯାଇ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ନ ଦେଖିଲେ ନ ବାପା ମା, ନ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ । ସେଠାରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ— "ଗବାଲ୍ଗଣ, ଆମେ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ବାପା କେଉଁଠି?" ପୁନି ଅନ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ମୋର ମା, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅମାନେଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୋକାକୁଳ, ସେ କେଉଁଠି? ଓ ମୋ ମାମା, ଯିଏ ଆମର ବନ୍ଧୁ, ସେ କେଉଁଠି? ଶାୟଦ୍ ସେ ଭାବିଛନ୍ତି ମୁଁ ଅବିବେକୀ, ଏବଂ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ହୀନ ହୋଇ ଗାଙ୍ଗା ତଟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଆଶାରେ।" ଏହି ଭାବନାରେ ସେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ । "ମୋର ବାପା ପାଣ୍ଡୁ ଚଳିଯିବା ପରେ, ମୋ ଚାଚାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ସେଇ ସମସ୍ତ ରକ୍ଷକମାନେ ଆଜି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?"—ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଲେ । ଏ ସମୟରେ, ସୁତଦେବ କହିଲେ, "ସଞ୍ଜୟ ଦୟା ଓ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୋଇ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ ।" ପରେ ସଞ୍ଜୟ ନିଜ ଅଶ୍ରୁ ମୁହଁରେ ପଞ୍ଜାରେ ପୁଞ୍ଚି, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦସ୍ମରଣ କରି । ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ, "ହେ ବଂଶର ଗର୍ବ, ମୁଁ ତୁମର ବାପା, ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି କି ହେଲା ଜାଣିନାହିଁ । ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ମୋତେ ଅବିବେକ କରାଇଦେଲେ ।" ଏହି ସମୟରେ ମହାମୁନି ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ଆସିଲେ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଉଠି ସମ୍ମାନ ସହିତ ମୁନିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପିତା, ମାତା କେଉଁଠି ଗଲେ ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ । ମୋ ମା ତ ନିଜ ପୁଅମାନେଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଶୋକରେ ତ୍ୟାଗୀଣୀ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?" ତାହାପରେ ନାରଦ ମୁନି, ନାଉକାର ନାୟକ ପରି ଅନ୍ଧକାର ସମୁଦ୍ର ଅଟକାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯେପରି ଦିଗଦର୍ଶନ କରାନ୍ତି, ସେପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ । "ଏହି ସଂସାରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନାମ ଓ ଶବ୍ଦରେ ବନ୍ଧା ଅଛି, ଯେପରି ଗାଈମାନେ ନିଜ ଦୌଡ଼ିରେ ଖୁଟିକୁ ବନ୍ଧା । ଲୋକମାନେର ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ଖେଳିଆର ଇଚ୍ଛାରେ ଖେଳନାମାନଙ୍କ ଯୋଗ ବିଯୋଗ ପରି, ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ । ଏଠି ଯାହାକୁ ଶାଶ୍ୱତ ବା ଅଶାଶ୍ୱତ ଭାବିବାଯାଏ, ସେ ସେମିତି ନୁହେଁ; ମୋହ ଓ ଅବିଦ୍ୟା ଛଡ଼ା ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ତ୍ୟାଗ କର । ତୁମେ କିପରି ଭାବିଲେ—'ମୁଁ ନଥିଲେ ସେମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ?'—ଏହା ଅବିଦ୍ୟା ମାତ୍ର । ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ନିର୍ମିତ, କାଳ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣର ଅଧୀନ; ଯେପରି ସାପ ଧରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି କେହି କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ମୁଁ ହିନସ୍ତ ଶକ୍ତି ଶାକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଆହାର, ଚାରିପାଏ ଥିବା ଶବଳ ଚରାଇ ପାଏ ଚାରିପାଏ ଥିବା ପଶୁମାନେ; ଏଠି ଦୃଢ଼ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ଆହାର—ଜୀବ ଜୀବର ଉପରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରେ ।" "ଏହି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଭିତରେ ବାହାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ସେ ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଏହି ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ୱୟଂ କାଳ ରୂପେ ଅବତରିଛନ୍ତି, ଦେବମାନେଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ । ଦୈବ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏବେ ସେ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି । ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏଯାଏଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ଏଠି ଅଛନ୍ତି, ଦେଖ ଏବଂ ଅନୁସରଣ କର ।" "ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଗାନ୍ଧାରୀ ସହିତ ହିମାଲୟର ଦକ୍ଷିଣ ପ୍ରାନ୍ତରେ ମୁନିମାନେଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେଠି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ସାତଟି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସପ୍ତସ୍ରୋତା କୁହାଯାଏ । ଏଠି ସେ ନିୟମିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସ୍ନାନ ଓ ହୋମ କରି, କେବଳ ଜଳ ପାନ କରି, ଶାନ୍ତ ମନେ ନିର୍ଲୋଭ ହୋଇ ରହୁଛନ୍ତି । ଅସନ୍ଧାନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ରାଗ ଓ ତମସ୍ ଦୂର କରି, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ହରିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି । ଜ୍ଞାନରେ ମନକୁ ଲୟ କରି, ଛେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟରେ ଲୟ କରି, ଯେପରି ଘଡ଼ି ମଧ୍ୟର ଆକାଶ ମହାକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି । ମୋହ ଓ ଗୁଣ ଶେଷ ହୋଇଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ଆହାର ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ଥିର ଥିବା ଦ୍ୱାରା କମ୍ଭ ପରି ଅଚଳ ହୋଇ ରହୁଛନ୍ତି; ସେଠି ସେମାନେ କୌଣସି ବାଧା ନ ପାଆନ୍ତୁ ।" "ହେ ରାଜନ୍, ଆଜିଠାରୁ ପଞ୍ଚ ଦିନ ପରେ ସେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ଏବଂ ତାହା ଛାଇଁ ହେଇଯିବ । ତାଙ୍କ ପତିର ଦେହ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯିବା ବେଳେ, ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଭାଉଜ ଦୃତିୟରେ ବାହାରେ ଦଢ଼ି ଦେଖିବେ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଶୁଣି, କୁରୁବଂଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଦୁର ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବେ ।" ଏପରି କହି, ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚାଲିଯିବେ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁନିଙ୍କ କଥାକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି, ଶୋକକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି—ବସୁଦେବ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ବ୍ରଜବାସୀ ଓ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରେମ ବଢ଼ୁଛି । ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁମାନେ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଶତ୍ରୁ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରେମ ଓ ମିତ୍ରତାରେ ରହୁଛନ୍ତି, କାରଣ ଅଜୟ୍ୟ ଭଗବାନ୍ ସେଠି ଅବସ୍ଥାନ କରୁଛନ୍ତି ।