ଆର୍ୟମା ଅପରାଧୀମାନେ ପାଇଁ ଅନୁସୂଚିତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥିଲେ, ଯମ ତୁଷ୍ଟିର ଫଳରେ ଏକ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୂଦ୍ର ଭାବରେ ରହିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାଙ୍କର ନାତିକୁ ରାଜବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଅସଚେତନ ଲୋକମାନେ, ଏହି ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ କାଳକୁ ଅନ୍ୟଥା ଗଣନା କଲେ ନାହିଁ, ଏହି କାଳ ଅପରିଚିତ ଭାବରେ ପାର୍ ହେଉଥିଲା। ଏହା ଦେଖି, ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାଜା, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଉ; ଦେଖ, ବିପଦ ଆସିଯାଇଛି।" "ଏଠାରେ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟରେ କିମ୍ବା କୌଣସି ଦିଗରୁ; ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାଳ, ଭଗବାନ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ଏମିତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସହିତ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ, ଧନ ଆଦି ଦେଖିବାକୁ କଣ ଅଛି?" "ପିତା, ଭାଇ, ମିତ୍ର, ପୁତ୍ର—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଯୌବନ ଚାଲିଯାଇଛି; ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛ; ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଘରରେ ବସୁଛ।" "ଅପରିମିତ ଜୀବନ ଆଶା କିପରି ଜୀବମାନେ ରଖନ୍ତି, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟ; ତୁମେ ଏକ ରକ୍ଷକ ଭଳି ଭୀମଙ୍କର ଉତ୍ସର୍ଜିତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଛ।" "ଅଗ୍ନି ଜଳାଯାଇଛି, ଦାନ ଦିଆଯାଇଛି, ବିଷ ଦିଆଯାଇଛି, ଜନନୀମାନେ ଅପମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଭୂମି ଓ ଧନ ଚୋରାଯାଇଛି—ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ପାଇଁ ଜୀବନ ଦେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ କି ଅଛି?" "ତୁମର ଶରୀର ମଧ୍ୟ, ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ବିଶୀर्ण ହୋଇ, ଫଟିଯାଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପରି ଛାଡିଯିବ।" "ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଶରୀରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ସେ ନିର୍ମୋହ ହୋଇ ବନ୍ଧନ ଛାଡି ଦେଇଛି, ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡିଯାଏ, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀ କୁହାଯାଏ।" "ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟର କାରଣରୁ ବିରକ୍ତି ଆସିଛି, ଏବଂ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି, ହରିଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ରଖି, ଘର ଛାଡିଯାଏ, ତାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ।" "ଏହିପରି, ତୁମେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର; ଏହିପରି ଦିଗ ଅନ୍ୟମାନେ ଜାଣିବେ ନାହିଁ; ଏଠାରୁ ଆଗକୁ କାଳ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକମାନେ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଏ।" ଏପରି, ବିଦୁରଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୋଇ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ପ୍ରଜାପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନ କାଟି, ଭାଇଙ୍କ ଦେଖାଇଥିବା ଦିଗରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସୁବଳଙ୍କର କନ୍ୟା ଗାନ୍ଧାରୀ, ନିଜ ପତିପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ନିଜ ଶକ୍ତିର ଦଣ୍ଡ ଛାଡି, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନମାନେ ଜୀବନ ଶେଷରେ ଏହାକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ଅଗ୍ନି ଯଜ୍ଞ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ତିଳ, ଗୋ, ଭୂମି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରି, ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇ ପ୍ରବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଣାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତା କିମ୍ବା ସୁବଳଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, "ଗବଳଗଣ, ଆମର ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ, କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" "ମାତା, ଯିଏ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୋକିତ, କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ମୋର ଚେଷ୍ଟା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖି, ଆମର ନିଜ ଜନମାନେ ନଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦମ୍ପତି ଏକାଥିରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ କି?" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଦୁଃଖରେ ପଡିଗଲେ। "ପିତା ପାଣ୍ଡୁ ଦେହ ଛାଡିବା ପରେ, ଆମ ଚାଚାମାନେ ସମସ୍ତ ମିତ୍ର ଓ ସନ୍ତାନମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏବେ ସେମାନେ ଆମକୁ ଛାଡି କେଉଁଠି ଗଲେ?" ସୂତ କହିଲେ: ସହାନୁଭୂତି ଓ ବିଚ୍ଛେଦର ଦୁଃଖରେ, ସଞ୍ଜୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଜ ମନରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ନିଜ ହାତରେ ଅଶ୍ରୁ ପୋଖି, ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ସଞ୍ଜୟ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଭଗବାନଙ୍କର ପଦକୁ ସ୍ମରଣ କରି। "ତୁମର ପିତାମାତା କିମ୍ବା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କର ନିଷ୍ପତି କଣ ମୁଁ ଜାଣିପାରିଲି ନାହିଁ, ମହାବଳୀ; ଏହି ମହାତ୍ମାମାନେ ମୋତେ ଅବାଧିତ କରିଛନ୍ତି।" ଏପରି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଋଷି ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ଆସିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ଉଠି ଋଷିଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ ଓ ପୂଜା କଲେ। "ମହାପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ମୋର ପିତାମାତା କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋର ମାତା, ଯିଏ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୁଃଖିତ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?" ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ। ଏପରି, ନାରଦ ଋଷି, ନୌକାର ନାୟକ ଭଳି ଦିଗ ଦେଖାଇ, କହିଲେ: "ଗାଏମାନେ ନିଜ ଦୂର୍ବଳତାରେ ଶ୍ରେଣୀରେ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାନ୍ତି, ସେପରି ଜୀବମାନେ ନାମ ଓ ଶବ୍ଦରେ ବାନ୍ଧି ରଖାଯାନ୍ତି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇ।" "ଖେଳନାମାନେର ଏକତା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ଖେଳାଳିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେପରି ଲୋକମାନେର ଏକତା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ।" "ତୁମେ ଏହି ଲୋକରେ ଯାହାକୁ ନିତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନିତ୍ୟ ଭାବୁଛ, ତାହା ଏହି ଭାବରେ ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ବିନା ବନ୍ଧନର ମୋହରୁ ଆସିଥାଏ।" "ଏହିପରି, ମନର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଛାଡ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମିତ; ଏହି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟାଳୁ ଲୋକମାନେ ମୋ ବିନା କିପରି ରହିପାରିବେ?" "ଏହି ଶରୀର ପାଞ୍ଚ ଭୂତର ମିଶ୍ରଣ, ଏହା କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୁଣରେ ନିର୍ଭର; ଅଜଗର ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିବା ଲୋକ ଅନ୍ୟକୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିପାରିବ?" "ହାତ ନଥିବା ହାତ ଥିବାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ, ପା ନଥିବା ଚାରିପା ଥିବାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ; ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଦୂର୍ବଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ—ଏହିପରି ଜୀବ ଜୀବରେ ଜୀବନ୍ତ।