ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଚିନ୍ତା ଭରା କଥାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରିୟ ବିଦୁର, ଆମର ମିତ୍ରମାନେ, ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପାସକ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଖବର ମିଳିଛି କି? ଯଦୁବଂଶୀମାନେ ତାଙ୍କର ନଗରୀରେ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି କି?" ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ସୁନି ବିଦୁର ତାଙ୍କ ଅନୁଭବ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସବୁ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଯଦୁବଂଶର ବିନାଶ ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖଦାୟକ ଏବଂ ଅସହ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ଦୟାବାନ ବିଦୁର ସେ କଥା ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ। ଏଭଳି, ସେ ଅନେକ ଦିନ ଯାଏଁ ସେଠାରେ ରହିଲେ, ଏବଂ ଭାଇଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଲେ, ସବୁଠି ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଲେ, ଦେବତା ପରି ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ଯ୍ୟମା ଅପରାଧୀମାନଙ୍କୁ ଶାସ୍ତି ଦେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯମରାଜ ଶାପବଶତଃ ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୂଦ୍ର ରୂପେ ରହିଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟ ଫେରି ପାଇ, ତାଙ୍କର ନାତି ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ସମାନ—ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଆସକ୍ତ ଏବଂ ଅବିଚାର ମନେ ରହି, ସମୟ ଅନୁଭବ ହୋଇନଥିଲା। ବିଦୁର ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ରାଜନ୍, ଶୀଘ୍ର ଚଳନ୍ତୁ, ଦେଖନ୍ତୁ ବିପଦ ଆସି ଯାଇଛି।" "ଏଠି କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟରେ, କୌଣସି ସ୍ଥାନରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ପରମ କାଳ, ପ୍ରଭୁ, ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।" "ଯିଏ ଆମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ଆତ୍ମା ସମାନ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାଳରେ ବିୟୋଗ ହୁଏ, ତେବେ ଧନ-ସମ୍ପତି ଆଦି ଅନ୍ୟ କଥା କଣ?" "ପିତା, ଭାଇ, ବନ୍ଧୁ, ପୁଅ—ସମସ୍ତଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି, ଯୁବାବସ୍ଥା ଚାଲିଗଲା, ଆପଣ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପର ଘରେ ବସିଛନ୍ତି।" "ହାଁ, ଜୀବନ ଆଶା କିମ୍ବା ଦେଖନ୍ତୁ, ଆପଣ ଏତେ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଭୀମଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ଅବସ୍ଥା ଚାଲିଛନ୍ତି।" "ଅଗ୍ନି ଦେଇଥିଲେ, ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ବିଷ ଦେଇଥିଲେ, ଜନାନୀମାନେ ଅପମାନିତ ହେଲେ, ଭୂମି ଓ ଧନ ହରାଗଲା—ଏହି ସବୁ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କଣ ଅଛି?" "ଏହି ଦେହ, ହେ ଦୟନୀୟ, ଜୀବନ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ଚାହିଲେ ନାଚାହିଲେ ଛାଡ଼ି ଯିବ—ଝିଣ୍ଣି ପୋଶାକ ପରି।" "ଯିଏ ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କାମ ରହିଲା ନାହିଁ ବୋଲି ବିରକ୍ତ ଓ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ—ସେ ଜ୍ଞାନୀ।" "ଆତ୍ମା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାର ପ୍ରଭାବରେ ବିରକ୍ତ ଏବଂ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି ହୃଦୟରେ ହରିଙ୍କୁ ରଖି ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ।" "ଏହିପରି, ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୃଦୟ ଦୁର୍ବଳତା ଛାଡ଼ନ୍ତୁ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାନ୍ତୁ, କାହାକୁ ଜଣାଇବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏଠାରୁ ଆଗକୁ ସମୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ନେଇଯାଏ।" ଏଭଳି, ବିଦୁରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶରେ ଜାଗୃତ ହୋଇ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଗଢ଼ିଥିବା ମୋହ ଛେଦ କରି, ଭାଇଙ୍କ ଦେଖାଇଦିଆ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ। ସୁବଳର କନ୍ୟା ଗାନ୍ଧାରୀ, ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ନିଜ ଅଧିକାରର ଲଠି ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଯେପରି ମହାତ୍ମାମାନେ ଶେଷରେ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ, ଅଜାତଶତ୍ରୁ (ଯୁଧିଷ୍ଠିର) ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ତିଳ, ଗାଁ, ଭୂମି, ସୁନା ଦାନ କରି, ପରେ ଘରକୁ ଯାଇ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପିତାମାତା କିମ୍ବା ସୁବଳକୁମାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ପଚାରିଲେ—"ଗାବଲ୍ଗଣ, ଆମ ବୃଦ୍ଧ ଅନ୍ଧ ପିତା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" "ମାଆ କେଉଁଠି? ଯିଏ ନିଜ ପୁଅମାନେଙ୍କ ପ୍ରାଣ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି? ମୋ ମାମା, ଆମ ବନ୍ଧୁ, କେଉଁଠି? ଶାୟଦ, ମୋର ଅବିବେକ ଭାବି, ଏବେ ଆତ୍ମୀୟ ହୀନ ଦେଖି, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ଚାଲିଗଲେ କି ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତି ଚାହିଁ?" "ପିତା ପାଣ୍ଡୁ ଯେତେବେଳେ ଚଳିଗଲେ, ଆମ ଚାଚାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ, ଏବେ ସେଇ ସଂରକ୍ଷକମାନେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଗଲେ?"—ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିକଳ ହେଲେ। ସୂତ ମହାଶୟ କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ କ୍ରିପା ଓ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟୋଗ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ନିଜ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରୁନଥିଲେ, ତେଣୁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ନିଜ ହାତରେ ଅଂଶୁ ପୁଞ୍ଜି, ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି, ସଞ୍ଜୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶ ସ୍ମରଣ କରି ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। "ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପିତାମାତା କିମ୍ବା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜାଣେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି।" ଏହି ସମୟରେ, ମହାନ ଋଷି ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ଆସିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଉଠି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—"ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ପିତାମାତା କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋର ତପସ୍ୱିନୀ ମାଆ, ଯିଏ ପୁଅମାନେ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ, ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?" ଏବେ, ନାରଦ ମୁନି ଏକ ନୌକାର ମାଳିକ ପରି ପଥ ଦେଖେଇ, ଏହିପରି କହିଲେ— "ଯେପରି ଗୋମାନେ ନିଜ ରଶି ଦ୍ୱାରା ଖୁଟିରେ ବନ୍ଧାଯାନ୍ତି, ସେପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନାମ ଓ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି।" "ଖେଳନା ମାନଙ୍କ ଏକତ୍ରିକରଣ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ଖେଳୁଥିବାର ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ମିଳନ ବିଚ୍ଛେଦ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।" "ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହାକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ସ୍ଥାୟୀ ଭାବିଛ, ସେଉଁଠି କିଛି ତାହା ନୁହେଁ, ଆସକ୍ତି ଓ ମୋହ ଛଡ଼ା ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ତେଣୁ, ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ଜନିତ ହୃଦୟ ଦୁର୍ବଳତା ଛାଡ଼, ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିବାଠାରୁ ଲାଭ କି? ସେମାନେ ମୋ ବିନା କିପରି ବଞ୍ଚିବେ—ଏହି ଭାବ ଅସାର।" "ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତର ତିଆରି, ସମୟ, କର୍ମ ଓ ପ୍ରକୃତି ଗୁଣରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।