ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରେମଭାବରେ ପଚାରିଲେ, “ଭାଇ, ତୁମେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି କିପରି ଜୀବନ ଜୀବିତ କରିଲ? ଏହି ଭୂମିର ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶନ କରିଛ କି?” ପରେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ନିଜେ ଏକ ଚଳିତ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଯାଉଛ, ସେଠି ପ୍ରଭୁ ବାହୁଧାରୀ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ନେଇ ତୀର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର କରୁଛ। ଆମ ପରିଚିତ, ବନ୍ଧୁ ଓ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତମାନେ ତମ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଥିଲେ କି? ଯଦୁବଂଶୀମାନେ ନିଜ ନଗରରେ ଶୁଭରେ ଅଛନ୍ତି କି?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବରେ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯଦୁବଂଶର ବିନାଶ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ପାରିବେନି, ଦୟାଶୀଳ ଥିଲେ। କିଛି ଦିନ ସେଠାରେ ରହି, ଭାଇଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଦେବତା ଭଳି ନିବାସ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆର୍ୟମା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଉପରେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ଯମ ଏକ ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଶତବର୍ଷ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପାଇ, ନାତି ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ଦେଖି, ଭାଇମାନେ ଦେବତା ଭଳି ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସମୟରେ ବଡ଼ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଘର ଓ ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରିନଥିବାବେଳେ, ସମୟ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଏ। ବିଦୁର ଏହି ସତ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି କରି, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାଜନ୍, ଶୀଘ୍ର ଯାଅନ୍ତୁ, ଦେଖନ୍ତୁ କିପରି ବିପଦ ଆସିଯାଇଛି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଏହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ କାଳ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆସିଯାଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ଆମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଛିନିନେଇଥାଏ, ସେଠି ଧନ-ସମ୍ପତି କି? ବାପା, ଭାଇ, ବନ୍ଧୁ, ପୁଅ—ସମସ୍ତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି; ଯୌବନ ଚାଲିଯାଇଛି; ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛ; ଅନ୍ୟର ଘରେ ବସୁଛ। ଆହା, ଜୀବନ ଆଶା କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ! ଏ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୀମଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ ଖାଉଛ। ଅଗ୍ନି ଦିଆଯାଇଛି, ଦାନ ଦିଆଯାଇଛି, ବିଷ ଦିଆଯାଇଛି, ଶ୍ରୀମତୀମାନେ ଅପମାନିତ, ଭୂମି ଓ ଧନ ଚୋରାଯାଇଛି—ଏହି ସବୁ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାଣ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କ’ଣ ମିଳିଲା? ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ୱେ ବୟସରେ ଛିଣ୍ଡିଯିବ, ପୁରୁଣା କପଡ଼ା ପରି। ଯିଏ ଏହି ଦେହର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହରାଇ, ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଇ ଜ୍ଞାନୀ। ଯିଏ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ହରିଙ୍କୁ ରଖି, ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଏ, ସେ ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି, ଅନ୍ୟମାନେ ଜାଣିନଥିବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଅ, କାରଣ ଏଠାରୁ ପରେ କାଳ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ନେଉଛି।” ଏପରି ଭାବରେ ବିଦୁରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡି, ଭାଇଙ୍କ ଦେଖାଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ। ସୁବଳକୁମାରୀ ଗାନ୍ଧାରୀ, ପତିନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ନିଜ ଅଧିକାର ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛପଛ ଚାଲିଗଲେ, ଯେପରି ମହାତ୍ମାମାନେ ଶେଷବେଳେ ସବୁ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏଠି ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତି କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ତିଳ, ଗାଁ, ଧନ, ସୁନା ଦାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଘରକୁ ଯାଇ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ବାପା ଓ ସୁବଳକୁମାରୀକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, “ଗାବଳଗଣ, ଆମ ବୃଦ୍ଧ ଅନ୍ଧ ବାପା କେଉଁଠି? ମା, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅମାନେଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ବିଷାଦ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କେଉଁଠି? ମୋ ମାମା, ଆମ ବନ୍ଧୁ କେଉଁଠି? ସେ ମନେ କରୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅବିବେକୀ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁ ହରାଇଛି, ତେଣୁ ସେ ଜନାନୀ ସହିତ ଗଙ୍ଗାକୂଳକୁ ଗଲେ, ବିଷାଦ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ?” ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲେ। “ପିତା ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଆମ ଚଚାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂକଟରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏବେ ସେମାନେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?” ସୂତଦେବ କହିଲେ, “ଏମିତି ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ଦୟାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସଞ୍ଜୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଶୋକରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶୁ ହାତରେ ପୁଞ୍ଚି, ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି, ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ‘ହେ ବଂଶଶିରୋମଣି, ମୁଁ ତୁମ ବଡ଼ମାନେ, ଗାନ୍ଧାରୀ, କିମ୍ବା ମାମାଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜାଣିନାହିଁ; ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ମୋତେ ଅବିବେକୀ କରି ଚାଲିଗଲେ।’ ଏହି ସମୟରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହ ଆସିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ଭାଇମାନେ ଉଠି ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ, ‘ପୂଜ୍ୟଦେବ, ମୋ ବଡ଼ମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ, ମା, ଯିଏ ପୁଅମାନେଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୋକିତ ଓ ତପସ୍ଵିନୀ, ସେଉଁଠି କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?’ ନାରଦ ମୁନି, ନୌକାର ହେଲମ୍ସମାନ୍ ଭଳି, ସଠିକ୍ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ‘ଯେପରି ଗାଏ ନିଜ ଦୂର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ଖୁଟିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବ ନାମ-ରୂପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚେତନାରେ ବନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଖେଳାଳି ଇଚ୍ଛାରେ ଖେଳନାକୁ ଏକାଠି କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଲୋକମାନଙ୍କ ମେଳା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଯାହାକୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବିଛ, ତାହା ତେଣୁ ନୁହେଁ; ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତି ଛଡ଼ା ଦୁଃଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଅବିଦ୍ୟାଜନିତ ଦୂର୍ବଳତା ଛାଡ଼। ‘ମୋ ବିନା ଏମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ?’—ଏ ଭାବ ତ୍ୟାଗ କର। ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଦେହ କାଳ, କର୍ମ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ; ଯେପରି ସର୍ପ ଧରିଥିବା ଲୋକ ଅନ୍ୟକୁ ବଞ୍ଚାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି କିଏ କାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ?