ଯେତେବେଳେ ବିଦୁରଙ୍କ ଆଗମନ ଘଟିଲା, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଠିଉଠି, ମନେ ହେଲା ଯେ ମୃତଦେହରେ ପୁନି ଜୀବନ ଫେରିଆସିଛି। ସମ୍ମାନର ସହିତ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ପ୍ରଣାମ କଲେ। ବିରହର ଆତୁରତାରେ ସେମାନେ ପ୍ରେମର ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ; ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିଦୁରଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଆସନ ଦେଇ, ଉଚିତ ଭାବେ ସ୍ବାଗତ କଲେ। ବିଦୁର ଭୋଜନ ଶେଷ କରି, ବିଶ୍ରାମ ନେଇ, ସୁଖରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ, ସମସ୍ତେ ଶ୍ରବଣ କରୁଥିଲେ—“ମୁଁ ଓ ମୋର ଭାଇମାନେ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିଲ, ସେଠାରେ ଆମେ ଉନ୍ନତି କରିଥିଲୁ। ବିପଦ—ବିଷ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଅନେକ ଆପଦରୁ ଆମକୁ ଓ ମାତାଙ୍କୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ଯାତ୍ରାରେ କିପରି ଜୀବିକା ଚାଲିଛି? ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ର ଦର୍ଶନ କରିଛ କି? ଭକ୍ତମାନେ ତ ନିଜେ ଚଳିତ ତୀର୍ଥ, କାରଣ ସେମାନେ ହୃଦୟରେ ଗଦାଧରଙ୍କୁ ବୋହି ନିଅନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ତୀର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଆମ ମିତ୍ର ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ—ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତ—ସେମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ଯଦୁବଂଶୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ବନଗରୀରେ ଶୁଭେଚ୍ଛିତ ଅଛନ୍ତି କି? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ବିଦୁର ତାଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯଦୁବଂଶର ବିନାଶ ବିଷୟ ଗୁପ୍ତ ରଖିଲେ। ଅସହ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପରେର ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ତାହା କହିଲେ ନାହିଁ। କିଛିଦିନ ବିଦୁର ଏଠାରେ ଦେବତୁଳ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ; ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ଆର୍ଯ୍ୟମା ଅପରାଧୀମାନେ ଉପରେ ଚାଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯମ ଏକ ଶାପଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ଭାବରେ ଶତବର୍ଷ ରହୁଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାଙ୍କର ପୌତ୍ର ସିଂହାସନ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଭୂପାଳ ଭାଇମାନେ ସହିତ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ। ଏପରି ଘରୋଇ ଆସକ୍ତି ଓ ଅବିବେକରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ—କେତେ ଦୂର୍ଲଘ୍ୟ ଏହି କାଳ ଚୁପଚାପ ଚାଲିଯାଉଛି। ବିଦୁର ଏହା ଅନୁଭବ କରି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜନ, ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କର; ଦେଖ, ବିପଦ ଆସିଯାଇଛି। ଏଠାରେ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାଳ, ଯେଉଁଠିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି କାଳ ଏମିତି ଯେ, ନିଜ ପ୍ରାଣପ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅପହୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହା ଅପେକ୍ଷା ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ କ’ଣ? ବାପା, ଭାଇ, ବନ୍ଧୁ, ପୁଅ—ସମସ୍ତେ ବିନାଶ ପାଇଛନ୍ତି; ଯୁବାବସ୍ଥା ଚାଲିଯାଇଛି; ତୁମେ ବୃଦ୍ଧତ୍ୱରେ ଦେହକୁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବା ସହିତ ଅନ୍ୟର ଘରେ ରହୁଛ। ଆହା! ଜୀବନ ଆଶା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ, ତୁମେ ଏଯାଁ ଯେ, ଭୀମଙ୍କ ଉପରେ ରହିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଛ। ଅଗ୍ନି ଲଗାଯାଇଛି, ଦାନ ଦିଆଯାଇଛି, ବିଷ ଦିଆଯାଇଛି, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅପମାନିତ, ଭୂମି ଓ ଧନ ହରାଗଲା—ଏପରି ଜୀବନରେ କ’ଣ ଅଧିକ ଅଛି? ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ, ଆଶା ରଖି, ଅନିଚ୍ଛାତ୍ମକ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଛିଣ୍ଡିଯିବ, ଝିଣ୍ଡା କପଡ଼ା ପରି। ଯିଏ ଏହି ଦେହର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହରାଇ, ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଅନୁବନ୍ଧ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଦେହକୁ ଯେଉଁଠି ଯାଉ ଦେଉଥିବାରେ ଚିନ୍ତା କରେନି; ସେଇ ଜ୍ଞାନୀ। ଯିଏ ନିଜ କିମ୍ବା ପରର କାରଣରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ହରିକୁ ଧାରଣ କରି, ଘର ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେଇ ପୁରୁଷ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ତେଣୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗମନ କର; ଏଠାରୁ ପରେ, ସାଧାରଣତଃ କାଳ ଗୁଣମୟ ଭାବରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷି ନେଇଯାଏ।” ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ହୃଦୟ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ସେ ନିଜ ପ୍ରଜାପ୍ରତି ଅଟୁଟ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନ କାଟି, ବିଦୁରଙ୍କ ଦେଖାଇଥିବା ପଥରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସୁବଳକୁମାରୀ ଗାନ୍ଧାରୀ, ପତିଦେବୀ ଭାବେ, ତାଙ୍କ ସ୍ତମ୍ଭ ଛାଡ଼ି, ଶେଷ ଅଟାଚ୍ମେଣ୍ଟ ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି, ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ତିଳ, ଗାଁ, ଧନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ନ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା କିମ୍ବା ସୁବଳକୁମାରୀକୁ। ସେଠାରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—“ଗାଭଲଗଣ, ଏବେ ଆମ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ, ସେ କେଉଁଠି? ମା, ଯିଏ ସନ୍ତାନ ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ, ସେ କେଉଁଠି? ମୋର ଚଚା ବିଦୁର କେଉଁଠି? ଶାୟଦ ମୋର ଅବିବେକ ଭାବି, ଏବେ ନିଜ ବନ୍ଧୁ ହରାଇ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଗଲେ କି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତାରେ ତିନି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। “ପିତା ପାଣ୍ଡୁ ଚଳିଯିବା ପରେ, ଚଚାମାନେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏବେ ସେଇ ସୁରକ୍ଷାଦାତାମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ?” ଏପରି କହି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିରହ ଓ ଦୟାରେ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଶୋକକୁ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସଞ୍ଜୟ ହାତରେ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜି, ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦସ୍ମରଣ କରି, ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ତ ତୁମ ପିତାମାତା କିମ୍ବା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜାଣେନି; ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ମୋତେ ଅବୈଧ କରିଛନ୍ତି।” ଏହି ସମୟରେ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ମହାମୁନି ନାରଦ ଆସିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ଭାଇମାନେ ଉଠି ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜା କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୁନିବର, ମୋର ପିତାମାତା କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋର ମା, ଯିଏ ପୁତ୍ରବିୟୋଗରେ ଶୋକିତ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ, ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?” ତେବେ, ସମୁଦ୍ର ତରାଇଁ ଦେଖାଉଥିବା ନାଉକାଳି ଭଳି, ନାରଦ ମୁନି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ—“ଯିପରି ଗାଈମାନେ ନିଜ ଦୋରି ଦ୍ୱାରା ଖୁଟିକୁ ବନ୍ଧିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଜୀବମାନେ ନାମ ଓ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧି ଥାନ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜାରେ ନିୟୁକ୍ତ। ଖେଳନାମାନେ ଖେଳୁଆଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏକତ୍ର କିମ୍ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ।