ଏହି ସମୟରେ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସୁଭଦ୍ରା, ଉତ୍ତରା, କୃପୀ ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପତ୍ନୀମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ-ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ସମେତ, ଏକାଠି ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ଉଠିଲେ। ସେମାନେ ଏପରି ଅନୁଭବ କଲେ ଯେ, ମନେ ହେଲା ଯେ ଜଣେ ପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସିଲେ ଓ ଜୀବନ ଫେରି ଆସିଛି। ସମ୍ବେଦନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମ୍ମାନ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନ ଦେଇ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କଲେ। ବିୟୋଗର ଦୀର୍ଘ ଅପେକ୍ଷା ଓ ସ୍ନେହର ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ସେମାନେ ଆନ୍ଦ୍ର ଝରାଇଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇ ଆସନ ଦେଲେ ଓ ଆତିଥ୍ୟ କଲେ। ସେ ଭୋଜନ କରି, ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ଏବଂ ଆରାମରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନମ୍ରତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଶୁଣିବାକୁ ବସିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆପଣ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି କି? ଆପଣଙ୍କ ଅଶ୍ରୟରେ ଆମେ ଉନ୍ନତି କରିଥିଲୁ, ଆମ ମାତା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ବିପଦରୁ, ଯେପରିକି ବିଷ ଓ ଅଗ୍ନିରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୀର୍ଘ ଭୂମିରେ ଆପଣ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ? ଆପଣ ପୃଥିବୀର ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରିଛନ୍ତି କି? ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ନିଜେ ଭକ୍ତମାନେ ତ କେବଳ ତୀର୍ଥ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ହୃଦୟରେ ଗଦାଧର ଭାବି ତୀର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଆମ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ, ଯେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆପଣ ଦେଖିଛନ୍ତି କି କିମ୍ବା ଶୁଣିଛନ୍ତି କି? ଯଦୁବଂଶୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱନଗରେ ଶୁଭରେ ଅଛନ୍ତି କି? ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯଦୁବଂଶର ବିନାଶର କଥା ଚାପି ରଖିଲେ। କାରଣ, ଏହି ଦୁଃଖଦ ଓ ଅସହ୍ୟ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଦୟାବାନ ହୃଦୟ ଦେଉନଥିଲା, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ସେ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ। ଏଭଳି ରହି, ସେ କିଛିଦିନ ସେଠାରେ ଦେବତା ସଦୃଶ ସମ୍ମାନ ଓ ଶୁଭ ଅନୁଭୂତି ନେଇ ରହିଲେ, ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଭାଇଙ୍କ ସୁଖ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଆଣିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆର୍ୟମା ଅପରାଧୀମାନେ ଉପରେ ଯଥାଯଥ ଶାସନ ଦେଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯମ ଏକ ଶାପରେ ଶତବର୍ଷ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ରହିଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ରାଜ୍ୟ ଫେରି ପାଇ ଓ ନାତିକୁ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ବନି ଦେଖି, ଭାଇମାନେ ଯେପରି ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ସେମାନଙ୍କ ସହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ। ଏହିପରି ଗୃହସ୍ନେହ ଓ ଅସାବଧାନତାରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ଅନୁଭବ ନ କରି, ସମୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ ଭାବେ ଚାଲିଯାଉଥିଲା। ଏହା ଦେଖି, ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଶୀଘ୍ର ଚାଲନ୍ତୁ; ଦେଖନ୍ତୁ, ବିପଦ ଆସିଗଲା। ଏଠାରେ କେହି କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାଳ, ପ୍ରଭୁ ନିଜେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଆମର ପ୍ରିୟତମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଲୋକ ଅଚାନକ ଭାବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି; ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ତ ଦୂରର କଥା। ପିତା, ଭାଇ, ବନ୍ଧୁ, ପୁଅ—ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି; ଯୁବାବସ୍ଥା ଚାଲିଗଲା; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆପଣ ଅନ୍ୟର ଘରେ ରହିଛନ୍ତି। ଆହା, ଜୀବନ ନେଇ ଆଶା କେତେ ବଡ଼! ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଏକ ପାଳକ ପରି ଭୀମଙ୍କ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଲଗାଯାଇଛି, ଦାନ ଦିଆଯାଇଛି, ବିଷ ଦିଆଯାଇଛି, ପତ୍ନୀମାନେ ଅପମାନିତ, ଜମି ଓ ଧନ ଚୋରାଯାଇଛି—ଏପରି ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ, ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନିଚ୍ଛାରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଛିଣ୍ଡିଯିବ, ଝିଣ୍ଡା କପଡ଼ା ପରି। ଯିଏ ଏହି ଦେହର ସବୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହରାଇ ଅସଙ୍ଗ ଓ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାଏ; ସେଠିକି ଜ୍ଞାନୀ। ଯିଏ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାର ଦ୍ଵାରା ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ହରିଙ୍କୁ ରଖି ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପ୍ରମୁଖ ପୁରୁଷ। ସେଉଁଥିରୁ, ଆପଣ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚାଲନ୍ତୁ, ଏମିତି ଯାତ୍ରା କରନ୍ତୁ ଯାହା ଅନ୍ୟେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏଠାରୁ ଅଗ୍ରେ ଗୁଣମୟ କାଳ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ, ବିଦୁରଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶରେ ଜାଗୃତ ହୋଇ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜ ବନ୍ଧନ ଛିଙ୍ଗି ଭାଇଙ୍କ ଦେଖାଇଦେଇଥିବା ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ। ସୁବଳାନନ୍ଦିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ, ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ରଖି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ନିଜ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଦଣ୍ଡ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ମହାତ୍ମାମାନେ ଅନ୍ତେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଅର୍ଥାତ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନୋ ସମ୍ମାନ କରି, ତିଳ, ଗାଁ, ଜମି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରି, ନିଜ ଘରକୁ ବୃଦ୍ଧମାନୋଙ୍କ ପାଖକୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ପିତା, ମାତା ବା ସୁବଳାନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଗାଭଲ୍ଗଣ, ଆମର ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ପିତା କେଉଁଠି?” “ଆଉ, ମୋ ମାତା, ଯିଏ ପୁଅମାନେକୁ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ, କେଉଁଠି? ମୋ ଚାଚା, ଆମର ବନ୍ଧୁ, କେଉଁଠି? ସେ ବୋଧହୁଏ ମନେ କରିଛନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଅବିବେକୀ ଓ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ହୀନ ହୋଇଗଲି, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଦୁଃଖ ହରିବା ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଚାଲିଗଲେ।” “ଆମ ପିତା ପାଣ୍ଡୁ ଚଳିଯିବା ପରେ, ଆମ ଚାଚାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏଉଁ ବେଳେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ, ଆମକୁ ଛାଡ଼ି?”—ଏଭାବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭାସିଯାଉଥିଲା। ସୂତ ଗୋସାଇଁ କହିଲେ, ଏଠିରେ ସଞ୍ଜୟ, ଦୟା ଓ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ହାତରେ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜି ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପଦସ୍ମରଣ କରି, ସଞ୍ଜୟ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।