ସୂତ ଜଣାଇଲେ—ବିଦୁର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କଠାରୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ମାର୍ଗ ବିଷୟରେ ଶିଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ ହେଇଯିବା ପରେ, ସେ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଫେରିଆସିଲେ। ବିଦୁର ଯେତେବେଳେ କୌଷାରବ ଋଷିଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଭଜିବାରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଇଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କରିଥିଲେ। ବିଦୁରଙ୍କୁ ଫେରିଆସିବାକୁ ଦେଖି, ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ସହୋଦରମାନେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଯୁୟୁତ୍ସୁ, ସୂତ, କୃପାଚାର୍ୟ, ପୃଥା, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ, ସୁଭଦ୍ରା, ଉତ୍ତରା, କୃପୀ, ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାରୀ ଆତ୍ମୀୟମାନେ—ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଠିଆସିଲେ। ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ପୁଣି ଜୀବନ ଫେରିଆସିଛି। ସମ୍ମାନ ସହିତ ସେ ବିଦୁରଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ, ପାଦସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ। ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାର ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଆଶା ଓ ସ୍ନେହରେ ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷାଇଲେ। ରାଜା ବିଦୁରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଆସନ ଦେଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବରେ ସ୍ବାଗତ କଲେ। ବିଦୁର ଖାଇ, ବିଶ୍ରାମ କରି, ସୁବିଧାଜନକ ଆସନରେ ବସିଲେ। ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନମ୍ରତା ସହ ଶିର ନମାଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହାଁରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ମାମା, ଆପଣ ଆମକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି କି? ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ରକ୍ଷଣରେ ଆମେ ବଞ୍ଚିଥିଲୁ; ବିଷ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନେକ ବିପଦରୁ ଆମେ ଓ ଆମ ମାଆ ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲୁ। ଏହି ଭୂମିରେ ଘୁରିବା ସମୟରେ କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କଲେ? ପୃଥିବୀର ମୁଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖିଛନ୍ତି କି? ଭକ୍ତମାନେ ତ ନିଜେ ତୀର୍ଥ; ସେମାନେ ହୃଦୟରେ ଗଦାଧର ରଖି ତୀର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଆମ ମିତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ, କୃଷ୍ଣଭକ୍ତମାନେ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି କି? ଯଦୁବଂଶୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱନଗରେ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି କି?” ଏମିତି ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବିଦୁର ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯଦୁବଂଶର ବିନାଶ ବିଷୟ ଗୋପନ କଲେ। ଦୁଃଖଦ ଓ ଅସହ୍ୟ ଘଟଣା ଦେଖି ଅନ୍ୟମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ବୋଲି ସେ କହିଲେ ନାହିଁ। ବିଦୁର କିଛିଦିନ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଦେବତା ସମାନ ସମ୍ମାନ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ କଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖୁସି ଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ୟମା ଅପରାଧୀମାନେ ଉପରେ ଉଚିତ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯମ ଏକ ଶାପରେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ରହିଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ପାଇ, ତାଙ୍କ ପୌତ୍ର ରାଜବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଭୂପାଳକ ସମାନ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଅତିଶୟ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ। ଏମିତି ଗୃହସ୍ନେହରେ ଲିନ ଓ ଅସଚେତନ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ରହି, ଅତି ଦୁର୍ଜୟ କାଳର ଗତି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବିଦୁର ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମହାରାଜ, ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ; ଦେଖନ୍ତୁ, ବିପଦ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି। ଏଠାରେ କେଉଁଠୁ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଏହା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଳ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେଠିଏ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରିୟତମ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଓ ଜନମରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତାହାଲେ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ କଥା ଛାଡନ୍ତୁ। ବାପା, ଭାଇ, ବନ୍ଧୁ, ପୁଅମାନେ—ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି; ଯୁବାବସ୍ଥା ଚାଲିଗଲା; ଆପଣର ଦେହ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଯେ, ଏତେ ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆପଣ ଭୀମଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ମନେ କରୁଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଲଗାଯିବା, ଦାନ ଦେଇଦିଆଯିବା, ବିଷ ଦିଆଯିବା, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅପମାନିତ ହେବା, ଭୂମି ଓ ଧନ ହରାଇଯିବା—ଏପରି ଅନେକ ଘଟଣା ଘଟିଗଲା, ଏବେ ଏହି ଦେହର କଣ ଅର୍ଥ ରହିଛି? ଏହି ଦେହ ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ୱେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଛାଡିଯିବ, ଝିଣ୍ଡା ପୋଷାକ ପରି। ଯିଏ ଏହି ଦେହର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହରାଇ ନିରଲିପ୍ତ ଓ ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଭାବେ ଏହି ଦେହ ଛାଡି ଯାଏ—ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଯିଏ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ବିବେକୀ ଓ ଆତ୍ମସ୍ଥ ହୋଇ, ହୃଦୟରେ ହରିଙ୍କୁ ରଖି ଗୃହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଗୁପ୍ତ ରହୁ, କାରଣ ଏଠାରୁ ପରେ ସାଧାରଣତଃ କାଳ ଗୁଣମୟୀ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ।” ଏମିତି ବିଦୁରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ନିଜ ପରିବାର ପ୍ରତି ଭାବବନ୍ଧନ କାଟି ଭାଇ ଦେଖାଇଥିବା ପଥରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସୁବଳପୁତ୍ରୀ ଗାନ୍ଧାରୀ, ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖି, ତାଙ୍କ ସାଥି ଚାଲିଗଲେ; ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଅନ୍ତେ ନିଜ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମିତି ସେ ନିଜ ଶାସନଦଣ୍ଡ ଛାଡି ଚାଲିଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବା ପରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ତିଳ, ଗାଈ, ଭୂମି ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, ତା’ପରେ ଘରକୁ ଯାଇ ଜେଷ୍ଠମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତା କିମ୍ବା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ସଂଜୟଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—“ଗାବଲ୍ଗଣ, ଆମ ବୃଦ୍ଧ, ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ପିତା କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଆମ ମାଆ, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୋକିତ, କେଉଁଠି ଗଲେ? ମାମା ବିଦୁର କେଉଁଠି? ଶାୟଦ, ମୋ ଅବିବେକ ଓ ନିଜମାନ୍ୟଙ୍କ ନାଷ୍ଟ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଚାଲିଗଲେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ।” ଏହି ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। “ପିତା ପାଣ୍ଡୁ ଚଳିଯିବା ପରେ, ଆମ ଚାଚାମାନେ ଆମ ବନ୍ଧୁ ଓ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏବେ ସେମାନେ ଆମକୁ ଛାଡି ଖୋଜିଯିଲେ କେଉଁଠି?” ସୂତ କହିଲେ—ଦୟା ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ସଂଜୟ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିଜ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।