ଏହି କଳିଯୁଗରେ, ଯେଉଁ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ କୌରବମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଗତିରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ବିପଦରୁ ବଞ୍ଚାଇଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ତଥାପି, ହେ ଭକ୍ତି, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ଡାକିଲେ, ପ୍ରଭୁ ଏହି ମାଟିର ନିମ୍ନତମ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଯାନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ତିନି ଯୁଗରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ହେଉଛି ପଥ; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ। ଏହିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ସଚେତନ ପ୍ରଭୁ ତୁମକୁ—ସେଇ ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟା—ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତୁମେ ହାତ ଜୋଡି କହିଥିଲ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ସେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, “ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କର।” ତୁମେ ସେ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କଲ, ତେଣୁ ହରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତିକୁ ଦାସୀ ଭାବେ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଜଣ—ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ତୁମ ସହିତ ରହିଲେ। ବୈକୁଣ୍ଠରେ ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ରୂପରେ ପୋଷଣ କର, କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବାକୁ ଏକ ଛାୟା ରୂପ ଧାରଣ କର। ମୁକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ ତୁମେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲ, କୃତ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦ୍ୱାପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନନ୍ଦରେ ରହିଲ। କଳିଯୁଗରେ, ମୁକ୍ତି ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଲେ; ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ପୁଣି ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏଠାରେ ମୁକ୍ତି ତୁମ ସ୍ମୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଜଣ, ତୁମ ପୁଅ ଭାବେ, ସଦା ତୁମ ପାଖରେ ସୁରକ୍ଷିତ। କଳିଯୁଗରେ ତୁମ ଦୁଇ ପୁଅ ଅବହେଳାରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ତଥାପି ଚିନ୍ତା କରନି—ମୁଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବି। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କଳିଯୁଗ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଗ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବି। ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପଛରେ ରଖି, ବଡ଼ ପର୍ବ ଉପଲକ୍ଷେ ମୁଁ ତାହା କରିବି; ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ ହରିଙ୍କୁ ସେବା କରିବି ନାହିଁ, ବା ତୁମକୁ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସାର କରିବି ନାହିଁ। ଏହି କଳିଯୁଗରେ ତୁମ ସହିତ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହନ୍ତି, ତାହା ହେଲେ ତାଙ୍କର ପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବେ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ସଦା ପ୍ରେମମୟ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଭୂତ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଭକ୍ତିରେ ଭରିଛି, ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଛୁଅଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। ତପସ୍ୟା, ବେଦ, ଜ୍ଞାନ ବା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହରିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ—କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଗୋପୀମାନେ। ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ଭକ୍ତିପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଜନ୍ମେ; କଳିଯୁଗରେ କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି; ଏକଥା ପୂର୍ବରୁ ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ଏକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ। ଉପବାସ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଯୋଗ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଚର୍ଚ୍ଚା—ଏସବୁ ପ୍ରୟାସ ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ; କେବଳ ଭକ୍ତି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏପରି ଭାବରେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଭକ୍ତି ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ନାରଦ, ତୁମେ କେତେ ଧନ୍ୟ! ତୁମର ମୋପ୍ରତି ଅଟୁଟ ପ୍ରେମ। ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ, ସଦା ତୁମ ହୃଦୟରେ ରହିବି।" "ହେ ଦୟାଳୁ ଋଷି, ତୁମେ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୂର କଲ। ମୋ ଦୁଇ ପୁଅ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି—ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଅ, ଜଗାଅ।" ତାଙ୍କର ଏହି ଆବେଦନ ଶୁଣି, ନାରଦ ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ମସାଇ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ମୁହଁକୁ କାନ ପାଖରେ ନେଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ—"ହେ ଜ୍ଞାନ, ତୁରନ୍ତ ଜାଗ! ହେ ବୈରାଗ୍ୟ, ଜାଗ!" ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ ଓ ଗୀତାର ପୁନଃପୁନ ପାଠ କରି, ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ବଡ଼ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରେ, ସେମାନେ କିଛି ଉଠିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିପାରିଲେ ନାହିଁ, ମୁଣ୍ଡ ହେରନ୍ତି, ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଶୁଷ୍କ କାଠର ଦେହରେ ଧୂସର ରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଛି। ଏମିତି ଭୁଖରେ କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ପୁଣି ଶୟନରତ ଦେଖି, ନାରଦ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ—"ଏମିତି ନିଦ୍ରା କିପରି ଆସିଲା? ଏପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା କିପରି ହେଲା?" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଭାର୍ଗବ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ସ୍ୱର ହେଲା—"ହେ ଋଷି, ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ। ତୁମ ଉଦ୍ୟମ ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳ ହେବ; କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ହେ ଦେବମୁନି, ଧର୍ମମୟ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବେ।" "ଏହି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ନିଦ୍ରା ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ସହସା ଦୂର ହେବ, ଏବଂ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ।" ଏହି ଆକାଶବାଣୀ ସମସ୍ତେ ଶୁଣିଲେ, ନାରଦ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ—"ଏହା ମୋତେ ଜଣା ନଥିଲା।" ନାରଦ କହିଲେ—"ଏହି ଦେବୀୟ ବାଣୀ ସତ୍ୟ କିନ୍ତୁ ଗୁପ୍ତ ରହିଛି। କ’ଣ ସେ ଉପାୟ, କ’ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହେବ?" "ଧର୍ମିକ ଲୋକ କେଉଁଠି ମିଳିବେ, ସେମାନେ କିପରି ଉପାୟ ଦେବେ? ଏଠି ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, ଯେପରି ଆକାଶବାଣୀ କହିଛି?" ଶୂତ କହିଲେ—"ସେମାନଙ୍କୁ ସେଠି ରଖି, ନାରଦ ଏକ ତୀର୍ଥରୁ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ମହାମୁନିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।" ଏହି ଘଟଣା ସମସ୍ତେ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ଚିନ୍ତା କରି କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। କେହି କହିଲେ ଏହା ଅସମ୍ଭବ, କେହି କହିଲେ ବୁଝିବା କଠିନ; କେହି ଚୁପ ରହିଲେ, କେହି ତ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ତିନି ଲୋକରେ ବଡ଼ ଚଞ୍ଚଳତା ହେଲା, ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ ଓ ଗୀତାର ପଠନରେ ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଏହି ତ୍ରୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ନାହିଁ, ଲୋକମାନେ ଚୁପଚାପ କହିଲେ—"ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।" ନାରଦ ଯେଉଁଠି ଯୋଗୀ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି କହିପାରିବେ?