ଏହି ସଂସ୍କୃତିକଥାରେ, ବିଦୁରଙ୍କ ଓ କୌଶାରବ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମଜିଜ୍ଞାସା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା। ବିଦୁରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସେ ମହାତ୍ମା ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ୍ ସୂତଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, ବିଦୁର କ’ଣ କଲେ? କେଉଁ କାରଣରୁ ସେ ପରିବାର ଛାଡିଦେଲେ ଏବଂ ପୁଣି ଫେରି ଆସିଲେ?” ସୂତଦେବ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ଦେଇଥିଲେ, ସେଥିରେ ଯେମିତି ଘଟଣା ଅନୁସରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉଛୁ, ତାହା ମୁଁ ଏବେ କହିବି। ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ପ୍ରଭୁ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ମୋର ଆତ୍ମାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନଙ୍କ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢିଗଲା? ଦୟାକରି ଏହା ବିବରଣା କରନ୍ତୁ।’” ଏବେ ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ, “ଏକଥା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନେ ଠାରୁ ପରାଜିତ କରିବା ପରେ, ସେମାନେ ମହାମାୟା ଯୋଗୀ ମାୟାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟା ତିନିଟି ନଗର—ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ ଲୋହାର—ନିର୍ମାଣ କଲେ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। ଏହି ତିନିଟି ନଗର ନେଇ, ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତା ସ୍ମରଣ କରି, ତିନି ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁଚରମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ତ୍ରିପୁରବାସୀମାନେ ଆମକୁ ନାଶ କରୁଛନ୍ତି।” ତେବେ, ପ୍ରଭୁ ଦୟାକରି କହିଲେ, “ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ,” ଏବଂ ଧନୁଷରେ ତୀର ଚାପି ତିନିଟି ନଗର ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିସ୍ନାନୀ ବାଣମାନେ ତୀବ୍ର ରଶ୍ମି ପରି ତିନିଟି ନଗରକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନଥିଲେ। ସେହି ବାଣମାନେ ଲାଗିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ଜୀବନ ହରାଇ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଲେ। ମହାଯୋଗୀ ମାୟା ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଅମୃତ କୁଆଁରେ ପକେଇ ଦେଲେ। ଅମୃତର ସ୍ପର୍ଶରେ, ସେମାନେ ବଜ୍ର ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ମେଘ ଚିରି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଉଠିଆସିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଭଗବାନଙ୍କ ଏକ ଉଦ୍ୟମ ବିଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି, ଭୃଷଧ୍ୱଜ ନିରୁତ୍ସାହ ହେଲେ। ତେବେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଏଠି ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ବଛା, ବିଷ୍ଣୁ ଗାଈ ହେଇ, ଉଚିତ ସମୟରେ ତ୍ରିପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅମୃତ କୁଆଁରୁ ଅମୃତ ପିଇଲେ। ଦାନବମାନେ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋହିତ ହୋଇ କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେଖି ମହାଯୋଗୀ ମାୟା ଅମୃତର ରକ୍ଷକମାନେ କୁହିଲେ, ମୁହଁରେ ହସ ଏବଂ ଦୁଃଖ ନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଦୁଃଖିତମାନେ ଓ ଭାଗ୍ୟର ଚକ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି କହିଲେ—ଏଠାରେ କୌଣସି ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି। ନିଜ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା କେହି ବଦଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଭାଗ୍ୟ ପ୍ରବଳ। ଏହିପରି, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ତପ, ଶିକ୍ଷା ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ସେ ରଥ, ସାରଥି, ପତାକା, ଘୋଡ଼ା, ଧନୁଷ, କବଚ, ବାଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ପ୍ରକଟ କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ରଥରେ ଆସି, ଧନୁଷ ଓ ତୀର ନେଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଜୟୀ ଭଗବାନ ତିଆରି ହେଲେ। ଏହି ତୀର ଦ୍ୱାରା, ରାଜନ୍, ହର ତିନିଟି ଅପରାଜେୟ ନଗରକୁ ଦହନ କଲେ। ଆକାଶରେ ଦୁନୁନା ଡ଼଼ଙ୍ଗ ଧ୍ୱନି ହେଲା, ଶତଶଃ ଦେବ ଯାନ ଆକାଶରେ ଭିଡ଼ିଗଲା। ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି କଲେ, ବିଜୟ ଘୋଷଣା କଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ତିନିଟି ନଗର ଦହି, ନଗରଘ୍ନ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ପରେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିପରି ହରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମାନବ ଲୀଳା କରନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ଏହି କଥାମାନେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହିପରେ, ସୂତଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶ ଓ ନିଜ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନା କରୁଥିବା ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଅନୁରାଗୀ ଜନମାନଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରୁଥିଲା। ଏହି ଶଂଖ ଧ୍ୱନି, ଧଳା ଓ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କମଳମୁଦ୍ରା ହସ୍ତ ଓ ଲାଲ ଅଧର ଛୁଇଁଥିବାରୁ, ପଦ୍ମସରୋବରରେ ହଂସର ଡାକ ପରି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଭୟ ଦୂର କରୁଥିବା ଶଂଖ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ନିତ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଦୀପ ପରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ ଖୁସିରେ ଖିଲି ଉଠିଥିଲା, ସେମାନେ ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ନିଜ ପ୍ରତିପାଳକ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ। ଆପଣଙ୍କ ଚରଣକମଳ ସଦା ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ପୂଜନ୍ତି। ଆପଣ ସେଇ ଶରଣ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ। ଆମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ଆପଣ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ ଏବଂ ରକ୍ଷକ; ଆମର ମାଆ, ବନ୍ଧୁ, ନାୟକ ଓ ବାପା; ଆମର ଗୁରୁ ଓ ପରମ ଦେବତା; ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆମେ ସଫଳ ହୋଇଛୁ। ଆହା, ଆମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ଆମେ ତାହା ପ୍ରତିଦିନ ଦେଖୁଛୁ—ଆପଣଙ୍କ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ, ପ୍ରେମଭରା ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦେହ। ହେ କମଳନୟନ, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ କୁରୁ କିମ୍ବା ମଧୁ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅନେକ ଯୁଗ ପରି ଲମ୍ବା ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ରବି ବିହୀନ। ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।