ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଳ୍ପ, ଯାହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହି କଳ୍ପରେ ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟିର ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟେ । ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମୟର ମାପ, ଏକ କଳ୍ପର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ କିପରି, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ମୁଁ ପଦ୍ମ କଳ୍ପ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲି, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି—ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ । ତେବେ ଶୌନକ ମୁନି ପଚାରିଲେ—"ହେ ସୂତ, ତୁମେ ଆମକୁ କହିଥିଲ, ବିଦୁର, ଯିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ସେ ନିଜ ପରିବାରକୁ, ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି, ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯାଇଥିଲେ । ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଦୁର ଓ କୌଶାରବ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜିଜ୍ଞାସା ଉପରେ ଆଧାରିତ । ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବିଦୁର, ଯେଉଁବେଳେ ପଚାରାଯାଇଥିଲେ, ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ । ଦୟାକରି, ହେ ମୂଦୁଭାବୀ, କହ, ବିଦୁର କ'ଣ କଲେ, କାହିଁକି ସେ ପରିବାର ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ପୁନି ଫେରିଆସିଲେ?" ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମହାମୁନି ଯାହା ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ ଯେବେ ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ପଚାରିଥିଲେ, ଏବେ ମୁଁ ସେହି କଥା ତୁମକୁ କହିବି—ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଅନୁସରି ଶୁଣ।" ଏବେ ରାଜା ପଚାରିଲେ—"ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ମୋର ଆତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ିଗଲା? ଦୟାକରି ଏହା ବର୍ଣ୍ଣନା କର।" ତେବେ ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—"ଦେବତାମାନେ ଯେବେ ତାଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଗଲେ, ସେବେ ଦାନବମାନେ ମାୟା, ଯିଏ ମହାମାୟା ଓ ଯୋଗଶ୍ୱର, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଗଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟା ତିନୋଟି ନଗର ତିଆରି କଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ଲୋହାର—ଏମିତି ଯେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା। ଏହି ତିନିଟି ନଗର ବାହାନାରେ ଦାନବମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ନାୟକମାନେ, ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତାକୁ ମନେକରି, ତିନି ଲୋକକୁ ଉପଦ୍ରବ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତେବେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଶାସକମାନେ ତାଙ୍କ ନାୟକମାନେ ସହିତ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଶିର ନମାଇ କହିଲେ—"ହେ ଦେବ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର! ତ୍ରିପୁରବାସୀମାନେ ଆମକୁ ନାଶ କରୁଛନ୍ତି।" ତେବେ ଭଗବାନ କୃପା କରି କହିଲେ—"ଭୟ କରନି," ଏବଂ ଧନୁଷରେ ତୀର ଧରି ତିନିଟି ନଗର ଉପରେ ସସ୍ତ୍ର ପ୍ରହାର କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶୀ ତୀର ବାହାରିଲା; ଯେପରି ରଶ୍ମି, ସେମାନେ ନଗର ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ କିନ୍ତୁ କେହି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ତୀରର ଆଘାତରେ ତିନିଟି ନଗରର ସମସ୍ତ ନିବାସୀ ନିଜ ଜୀବନ ହରାଇ ଲୁହିଗଲେ; ମହାଯୋଗୀ ମାୟା ସେମାନେକୁ ଏକ ଅମୃତ କୁଆଁରେ ପକାଇ ଦେଲେ। ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶରେ ସେମାନେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଜ୍ରସମ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭାରେ ମେଘକୁ ଫାଟି ଉଠିଲେ। ଭଗବାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଅସଫଳ ଦେଖି, ଓ ବୃଷଧ୍ୱଜ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇଯିବା ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ସେଠି ଆଉ ଏକ ଉପାୟ ଆବିଷ୍କାର କଲେ। ସେବେ ବ୍ରହ୍ମା ବଛା, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଗାଈ ହୋଇ, ଯଥାସମୟରେ ତ୍ରିପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେହି ଅମୃତ କୁଆଁରୁ ଅମୃତ ପିଇଦେଲେ। ଦାନବମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋହବଶତଃ ବାଧା ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି, ମହାଯୋଗୀ ମାୟା ଅମୃତର ରକ୍ଷକମାନେକୁ କହିଲେ। ହସି ଓ ଦୁଃଖ ବିହୀନ ହୋଇ, ସେ ଦୁଃଖିତମାନେ ଓ ଭାଗ୍ୟର ଚଳଚାଳକୁ ମନେକଲେ; କାରଣ, ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି, କେବେ ନିଜେ ସ୍୵ାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି। ନିଜ କିମ୍ବା ପରର ଭାଗ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲେ, କେହି ତାକୁ ବଦଳାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଭାଗ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ବଳବାନ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ଶିକ୍ଷା ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ରଥ, ସାରଥି, ପତାକା, ଘୋଡ଼ା, ଧନୁଷ, କବଚ, ତୀର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ତିଆରି କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଧନୁଷ ଓ ତୀର ଧରି, ଏକ କ୍ଷଣରେ ବିଜୟୀ ଭଗବାନ ତୟାରି ହେଲେ। ଏହି ତୀର ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାଜା, ହର ତିନିଟି ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଜୟ୍ୟ ନଗରକୁ ଦହନ କଲେ; ଦେବଲୋକରେ ଢୋଲ ବାଜିଲା, ଏବଂ ଆକାଶରେ ଶତଧିକ ଦେବଯାନ ଭରିଗଲା। ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ ଓ ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ; ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ଆନନ୍ଦ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଏପରି ତିନିଟି ନଗର ଦହି, ନଗରବିଧ୍ୱଂସୀ ଭଗବାନ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ସେ ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ଏପରି ହରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେପରି ଲୀଳା କରନ୍ତି, ଏହି କଥା ଋଷିମାନେ ଗାଇଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଆଉ କ'ଣ କହିବି, ଏମିତି କଥା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହାପରେ, ସୂତ କହିଲେ—"ଆନର୍ତ୍ତ ଏବଂ ନିଜ ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମିକୁ ଉପନିକଟ ହେଇ, ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନିରେ ଶଂଖ ଦେଲେ। ସେଇ ଶଂଖ, ଯାହା ଧଳା ପେଟ ଓ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନଙ୍କ ରକ୍ତିମ ତଳ ଓଠରେ ଛୁଇଁ, କମଳ ହାତରେ ଧରି ଫୁଙ୍କିଲେ, ଏହା ଏକ କମଳ ତାଳାବରେ ହଂସର ଡାକ୍ ଭଳି ଶୁଣାଗଲା। ସେଇ ଶଂଖର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଆସିଗଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ତାଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟରେ ନିଜେ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଦୀପକୁ ଯେପରି ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଖିଲିଉଠିଲା, ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲାସରେ ଆବେଗପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏକ ସନ୍ତାନ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଯେପରି, ଯିଏ ସେମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଓ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ। "ଆମେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯାଙ୍କର କମଳପଦ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ତୁମେ ସର୍ବ ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ।