ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ଦେବପୁତ୍ର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଗୋକୁଳର ନାୟକ, ଯିଏ ଦମରୁ ଉପରେ ଦୂର୍ବା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ସେ ହସିଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: ଏହି ଘଟଣା ଆଗରୁ ମୋତେ ଜଣା ଥିଲା, କାରଣ ଦୟାଳୁ ଋଷି ଏହା ମୋତେ ଜଣାଇଥିଲେ। ଧନର ଅନ୍ଧାରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର କଥା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତୁମର ସ୍ଥାନ ହରାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ମୋର କୃପା ଲାଗିଥିଲା। ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଦେଇ, ନିତ୍ୟ ଶୁଭ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ପଡିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ରବି ଲୋକମାନଙ୍କର ଚକୁକୁ ବନ୍ଧନ କରିନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମର ନିଜ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ନଳକୁବର, କାରଣ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋର ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତି ଚାହିଥିଲା, ଏହି ଭକ୍ତି ତୁମର ହୃଦୟରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛି। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ଦେବପୁତ୍ର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରିଲେ, ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରି, ଦମରୁକୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇଗଲେ। ଏହିପରି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ; ଏହି ଭକ୍ତି ନଥିଲେ, ବୈଦ୍ୟ ମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କର କର୍ମ, ଜନ୍ମ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଗୁନାହିଁ; ମାୟା ଏହି କଥା ଲୋକଙ୍କ ମନର ଏକାଗ୍ରତା ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଆରୋପ କରିଥାଏ। ଏହି କାଳ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଳ୍ପ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନିର୍ମାଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ହୁଏ, ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୁଇଟି ରୂପରେ। ମୁଁ ଏବେ କାଳର ମାପ, କଳ୍ପର ଚିହ୍ନ, ଏବଂ ପଦ୍ମ କଳ୍ପର ବିବରଣୀ ଦେବି—ସୁଣ। ଶୌନକ କହିଲେ: ହେ ସୂତ, ତୁମେ ଆମକୁ କହିଥିଲା, ଯେ ମହାଭକ୍ତ ବିଦୁର ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଛାଡି ଭୂମିର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନ ଉପରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ବିଦୁର ବ୍ୟାସଙ୍କର ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର କୌଶାରବ ଋଷି ସହିତ ଆଲୋଚନା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା; ଏହି ମହାତ୍ମା, ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା ପରେ, ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ। ଦୟାଳୁ, ଦୟାକରି କହ, ବିଦୁର କଣ କରିଥିଲେ, କେଉଁ କାରଣରେ ସେ ପରିବାର ଛାଡିଥିଲେ ଏବଂ ପୁନଃ ଫେରିଲେ। ସୂତ କହିଲେ: ମହାମୁନି ଯେ କଥା କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ଏହି କଥା ଏବେ ଆପଣମାନଙ୍କୁ କହିବି—ସୁଣ, ଏହି କଥା ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଅନୁସରି। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ମୋର ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ନିର୍ମାତା ପ୍ରଭୁଙ୍କର କେଉଁ କର୍ମରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା? ଦୟାକରି ଏହା ବିବରଣା କର। ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମାୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ଯିଏ ମହାମାୟା ଏବଂ ମହାଯୋଗୀ। ମାୟା ତିନିଟି ନଗର ତିଆରି କଲେ—ସୁବର୍ଣ, ରୂପା ଏବଂ ଲୋହାର—ଏହି ନଗରଗୁଡିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଗ୍ରହ୍ୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପାୟରେ ଏକତ୍ରିତ, ଅଦ୍ଭୁତ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ। ଏହି ନଗରଗୁଡିକରେ, ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର ପୁରାତନ ଶତ୍ରୁତା ମନେ କରି, ତିନି ଲୋକକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ, ତିନି ଲୋକର ଶାସକମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଧିପତିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ନମସ୍କାର କରି, କହିଲେ: 'ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର! ତ୍ରିପୁରାର ନିବାସୀମାନେ ଆମକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି।' ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରି, କହିଲେ, 'ଭୟ କରନାହିଁ,' ଏବଂ ଧନୁରେ ଏକ ବାଣ ଚଢାଇ, ତିନିଟି ନଗର ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତପ୍ରଭା ଭଳି ବାଣଗୁଡିକ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା; ଏହି ବାଣଗୁଡିକ ଆଲୋକର କିରଣ ଭଳି ତିନିଟି ନଗରକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆସିଲେନାହିଁ। ଏହି ବାଣର ଘାତରେ, ତିନିଟି ନଗରର ସମସ୍ତ ନିବାସୀ ଜୀବନ ହରାଇ, ପଡିଗଲେ; ମାୟା ମହାଯୋଗୀ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅମୃତ କୁଆଁରେ ପକାଇ ଦେଲେ। ଅମୃତର ସ୍ପର୍ଶରେ, ସେମାନେ ବଜ୍ରଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମେଘ ଫାଟି, ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଜୁଳି ଭଳି ଉପରକୁ ଉଠିଗଲେ। ମାୟା ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଏବଂ ବୃଷଧ୍ୱଜ ନିରାଶ; ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେତେବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ଛେନା ହେଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଗାଁ ହେଲେ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁସାରେ, ତ୍ରିପୁରାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅମୃତ କୁଆଁରୁ ଅମୃତ ପିଇଲେ। ରାକ୍ଷସମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାୟାର ଅଭିଭାବ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ଦେଇପାରିଲେନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି, ମହାଯୋଗୀ ମାୟା ଅମୃତର ରକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ହସି ଏବଂ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମନେ କଲେ ଏବଂ ଭାଗ୍ୟର କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ବୁଝିଲେ; ଦେବ, ଦାନବ, ମାନବ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି—କେହି ଏଠାରେ ସ୍ଵାଧୀନ ନୁହେଁ। ଜଣେ ନିଜ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦୈବିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଥାଏ, ତାହା କେହି ଅଟକାଇପାରିନାହିଁ; ଭାଗ୍ୟ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ତାପରେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ, ସେ ଶିବଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ତପ, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ସେ ରଥ, ସାରଥି, ପତାକା, ଘୋଡା, ଧନୁ, କବଚ, ବାଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ସହିତ, ରଥରେ ଚଢି, ଧନୁ-ବାଣ ନେଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଜୟୀ ନାୟକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେହି ବାଣ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ହରା ତିନିଟି ଦୁର୍ଗମ ନଗରକୁ ଦହନ କଲେ; ଦେବଲୋକରେ ତାଳ-ମୃଦଙ୍ଗ ବାଜିଲା, ଆକାଶ ଶତାଧିକ ଦେବୟାନ ସହିତ ଭରିଗଲା। ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଲ ବର୍ଷା କଲେ ଏବଂ ବିଜୟ ଘୋଷଣା କଲେ; ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ଆନନ୍ଦ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ତିନିଟି ନଗର ଦହି, ନଗର ନାଶକ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ତୁତି କରିଥିବା, ତାଙ୍କର ନିଜ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏଭଳି ହରିଙ୍କର କଳା କାର୍ଯ୍ୟ, ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମାନବର ଚାଳ ଅନୁକଳନ କରିଥାନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି; ଏହା ଦୁନିଆକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ମୁଁ ଆଉ କଣ କହିବି? ସୂତ କହିଲେ: ଅନାର୍ତ୍ତ ଏବଂ ନିଜ ଅତି ଧନି ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଗଞ୍ଜା ଶଙ୍ଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଦେଇଛନ୍ତି।