ହରି ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ, ହରି ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଇ ଗୋମାନଙ୍କ ଭୂମିକୁ ଚାରା ଖୋଜି ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ, “ଉତ୍ତମ ଭଗବନ୍, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ ଏବଂ ସେବକ, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଛୁ, ଆମକୁ ବିଦାୟ ଦେବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ସେମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—ଆମର ବାକ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିବାରେ, ଆମର କାନ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାରେ, ହାତ ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ, ମନ ଆପଣଙ୍କ ପାଦରେ, ମୁଣ୍ଡ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ବନ୍ଦନା କରିବାରେ, ଏବଂ ଆଖି ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶରୂପ ପୂନ୍ୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ଗୋକୁଳର ନାଥ, ମାଣିକ ଦ୍ୱାରା ଦୂଃଖିତ ମାଟିରେ ବନ୍ଧା ଥିବା, ହସି ଦେବମାନେ ଉପରେ କଥା କହିଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ମୁଁ ଏହା ଆଗରୁ ଜାଣିଥିଲି, ଦୟାଳୁ ଋଷି ମୋତେ ଏହା ଜଣାଇଥିଲେ, ଧନର ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟରେ ତୁମେ ତୁମ ଅବସ୍ଥା ହାରାଇଥିଲା ଏବଂ ମୋ ଦୟା ପାଇଥିଲା। ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମିକ, ସମଭାବୀ ଏବଂ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ରଖିଥିଲେ, ସେମାନେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆଖିକୁ ବନ୍ଧନ କରେନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଉ, ନଳକୁବେର, ଯେଉଁ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ତୁମେ ଚାହିଁଥିଲା, ସେ ଏବେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇଜଣ ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଏକାଧିକ ବାର ବନ୍ଦନା କରି, ବନ୍ଧା ମାଟିକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇପାରିଲେ। ଏଭଳି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏପରି ଭକ୍ତି ନଥିଲେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଓ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘଟଣା ସାଧାରଣ ନିୟମରେ ବଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମାୟା ଏହା ତାଙ୍କୁ ଆପ୍ଲମ୍ବ କରେ, କିନ୍ତୁ କର୍ତୃତ୍ୱ ବିଭାବକୁ ନିରସନ କରିବା ପାଇଁ। ଏହି ଅବଧିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନତା ରହିଛି; ଏହି କଳ୍ପରେ ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ। ମୁଁ ଏବେ ସମୟର ମାପ, କଳ୍ପର ଚିହ୍ନ ଏବଂ ପଦ୍ମ କଳ୍ପର ବିବରଣୀ ଦେବି—ଶୁଣ। ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ତୁମେ କହିଥିଲା ବିଦୁର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ତାଙ୍କ ଅତି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟତା ଛାଡି ଭୂମିର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳକୁ ଯାଇଥିଲେ। ବିଦୁର, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏବଂ କୌଶାରବ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାତତ୍ତ୍ୱ ସମ୍ବାଦ ହୋଇଥିଲା; ଓଁ, ସେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ, ତାଙ୍କୁ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସତ୍ୟ କହିଥିଲେ। ଦୟାଳୁ, ଦୟା କରି, ବିଦୁର କ’ଣ କଲେ ଏବଂ କିପରି ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଛାଡି ଆଉ ପୁନଃ ଫେରିଲେ, ତୁମେ କହ। ସୂତ କହିଲେ—ମୁଁ ବର୍ତମାନ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ ମହାମୁନି ଯାହା ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ସେ ବିବରଣୀ କହିବି—ଶୁଣ। ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଭଗବାନ, ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ମୋର ଆତ୍ମା, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା କୀର୍ତ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥିଲା? ଏହି ବିବରଣୀ ଦିଅ। ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ—ଦେବମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, ତେବେ ଦାନବମାନେ ମାୟା, ମାୟାର ଅଧିପତି, ସମ୍ବଲ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟା ତିନୋଟି ଅଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ସୁରକ୍ଷା ଯୁକ୍ତ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା ଓ ଲୋହାର ନଗର ତିଆରି କଲେ। ସେଇ ନଗରମାନେ ଦ୍ୱାରା, ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ନାୟକମାନେ ସହିତ ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତା ମନେ କରି, ତିନି ଲୋକକୁ ଉପଦ୍ରବ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତେବେ, ଲୋକମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନାୟକମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ତ୍ରିପୁରବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ!” ତେବେ ଭଗବାନ ଦୟା କରି କହିଲେ—“ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ,” ଏବଂ ଧନୁରେ ଏକ ତୀର ଲଗାଇ ତିନି ନଗର ଉପରେ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରୁ ଅଗ୍ନିପରି ତୀର ଉପଜିଲା; ସେମାନେ ରୋଶନିର କିରଣ ପରି ନଗର ଉପରେ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ। ସେଇ ତୀର ଦ୍ୱାରା ନଗରବାସୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ପଡିଗଲେ; ମାୟା, ମହା ଯୋଗୀ, ସେମାନେ ଉଠାଇ ଅମୃତର କୂଆରେ ପକାଇଦେଲେ। ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସେମାନେ ବଜ୍ର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଇ, ମେଘ ଭାଙ୍ଗି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତୀର ପରି ଉପରେ ଉଠିଲେ। ମାୟା ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଏବଂ ବୃଷଧ୍ୱଜ ନିରାଶ ହୋଇଛି; ତେବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ଦିନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଛେନା ହେଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଗାଁ ହେଲେ, ଏବଂ ତିନି ନଗରକୁ ଠିକ୍ ସମୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅମୃତର କୂଆରୁ ଅମୃତ ପିଲେ। ଦାନବମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ବାଧା ଦେଲେ ନାହିଁ; ଏହା ବୁଝି, ମାୟା ଯୋଗୀ ଅମୃତର ରକ୍ଷକମାନେ ସହିତ କଥା କହିଲେ। ହସି ଏବଂ ଦୁଃଖ ରହିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତମାନେ ଓ ଭାଗ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଚିନ୍ତା କଲେ; ଦେବ, ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି—କେହି ସ୍୵ାଧୀନ ନୁହେଁ। ଜେଉଁ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ନିଜ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପାଇଁ, ତାହା କେହି ଅଟକାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଭାଗ୍ୟ ଶାସନ କରେ; ତେବେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଶିବଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଶ୍ରୀ, ତପ, ଶିକ୍ଷା ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ରଥ, ସାରଥି, ଧ୍ୱଜ, ଘୋଡା, ଧନୁ, ତରକସ, ତୀର ଓ ଅନ୍ୟ ଆଉ ଦେବାସ୍ତ୍ର ପ୍ରକଟ କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ରଥରେ ଚଢି, ଧନୁ ଓ ତୀର ନେଇ, ତୀର ଧନୁରେ ଲଗାଇ, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବିଜୟୀ ଭଗବାନ୍ ସଜିଗଲେ। ସେଇ ତୀର ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ହରା ତିନି ଦୁର୍ଗମ ନଗରକୁ ଦହିଦେଲେ; ଦେବଲୋକରେ ଡ଼ମ୍ବ ଓଡ଼ିଗଲା, ଆକାଶ ଶତାଧିକ ଦେବ ଯାନରେ ଭରିଗଲା। ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଲ ଭର୍ଷା କରିଲେ ଏବଂ ବିଜୟ ଘୋଷଣା କଲେ; ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ଆନନ୍ଦ ପ୍ରକାଶ କଲେ।