ଶୌରି, ଯେତେବେଳେ ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା କୌରବମାନେ ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହେଉଥିଲେ, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫେରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ସ୍ୱନଗରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଯାତ୍ରାରେ ସେ କୁରୁ, ଜାଙ୍ଗଳ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶୂରସେନ, ଯମୁନା କୂଳ, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ସାରସ୍ୱତ ଭୂମି ଦେଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ମରୁଧନ୍ୱ ମରୁଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ସୌଭୀର, ଆଭୀର ଏବଂ ଏହାପରେ ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଠାରେ ଭାର୍ଗବ ତାଙ୍କ ସହିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅଳ୍ପ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଲୋକେ ହରିଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ। ସାଞ୍ଜ ହେଲାପରେ, ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ ଓ ଗୋଚରଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗୋମାତାଙ୍କ ଭୂମିକୁ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ସେବକ ଓ ଉପସ୍ଥିତମାନେ କହିଲେ, "ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମେ ତୁମର ଦାସ ଓ ସହଚର, ଋଷିଙ୍କ କୃପାରେ ଆମେ ତୁମ ଦର୍ଶନ ପାଇଛୁ। ଏବେ ଅମାନେ ଅନୁମତି ଦିଅ, ଯାହାପାଇଁ ଆମେ ଯାଇପାରିବା।" ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ଆମ ମୁଖ ତୁମ ଗୁଣଗାନରେ, କାନ ତୁମ କଥାଶ୍ରବଣରେ, ହାତ ତୁମ ସେବାରେ, ମନ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ, ମୁଣ୍ଡ ତୁମ ସ୍ମୃତିରେ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ତୁମ ଦେହଧାରୀ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କରିବା ସମୟରେ, ଗୋକୁଳନାଥ ଯିଏ ଦମବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ଉଠିଥିଲେ, ସେ ହସିଲେ ଓ ଦେବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ: "ମୋତେ ଏହି ଘଟଣା ଆଗରୁ ଜଣା ଥିଲା, କାରଣ କୃପାଳୁ ଋଷି ଏହି କଥା ମୋତେ ଦେଖାଇଥିଲେ। ଧନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତୁମ ସ୍ଥାନ ହରାଇଥିଲ, ଏବଂ ମୋ ଦୟା ପାଇଥିଲ। ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ମଳ, ସମଚିତ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋତେ ଭଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୋ ଦର୍ଶନ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ଦେଇନଥାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚକ୍ଷୁକୁ ବନ୍ଧନ କରିନଥାଏ। ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ହେ ନଳକୁବର, ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଆଶା କରିଥିଲ, ସେ ଏବେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ସେ ଦୁଇ ଭାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ, ପୁନିପୁନି ପ୍ରଣାମ କରି, ବନ୍ଧିଥିବା ମୂଷଳକୁ ଛାଡ଼ି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ; ଏପରି ଭକ୍ତି ବିନା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୀଳା ସାଧାରଣ ନିୟମରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ; ମାୟା ତାଙ୍କୁ ଏହି ଭାବରେ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବକୁ ନିରାକରଣ କରିବା ପାଇଁ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଳ୍ପ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତଫାତ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମୟର ମାପ, କଳ୍ପର ରୂପ ଓ ପଦ୍ମ କଳ୍ପ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବବତ୍ ବିବରଣୀ ଦେବି—ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ। ଏଠିରେ ଶୌନକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ସୂତ, ତୁମେ କହିଥିଲ, ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭିଦୁର ନିଜ ପରିବାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଭୂମଣ୍ଡଳର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ। ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭିଦୁର ଓ କୌଶାରବ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ହୋଇଥିଲା, ତାହା କି? ଏହି ମହାପୁରୁଷ କ’ଣ କଲେ, କାହିଁକି ପରିବାର ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ପୁନି କେମିତି ଫେରିଲେ?" ସୂତ କହିଲେ: "ଯାହା ବଡ଼ ଋଷି ପରୀକ୍ଷିତ୍ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ଏହି କଥା ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି—ଶୁଣ।" ପରୀକ୍ଷିତ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଭଗବାନଙ୍କ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ିଥିଲା? ଏହା କୃପା କରି କହ।" ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ: "ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇଦେଲେ, ସେମାନେ ମାୟା ଦାନବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟା ତିନିଟି ଅଦୃଶ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ଲୋହାର ନଗର ତିଆରି କଲେ। ଏହି ନଗରରେ ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ତିନି ଲୋକକୁ ଉପଦ୍ରବ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ, ତିନି ଲୋକର ଅଧିପତିମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ତ୍ରିପୁରବାସୀମାନେ ଆମକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି।' ତାହାପରେ ଭଗବାନ ସେମାନେଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଧନୁଷରେ ଏକ ତୀର ଧାରଣ କରି ତିନିଟି ନଗର ଉପରେ ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ ଅଗ୍ନିପରି ତୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଆଲୋକର କିରଣ ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ନଗରକୁ ଯାଇଲା। ଏହାର ଘାତରେ ସମସ୍ତ ନଗରବାସୀ ନିପାତିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ମହାଯୋଗୀ ମାୟା ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଅମୃତ କୁଆଁରେ ଖସାଇଦେଲେ। ଅମୃତର ସ୍ପର୍ଶରେ ସେମାନେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ମେଘ ଭେଦି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଉଠିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ରହ୍ମା ବଛଡ଼ା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଗାଈ ଭାବେ ତ୍ରିପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅମୃତ କୁଆଁରୁ ଅମୃତ ପିଇଲେ। ଦାନବମାନେ ଏହା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼ ହୋଇ ବାଧା ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମାୟା ଦାନବ ରହସ୍ୟ ଅନୁଭବ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମହାଦେବଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ତପ, ଶିକ୍ଷା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରଥ, ସାରଥି, ଧ୍ୱଜ, ଘୋଡ଼ା, ଧନୁଷ, କବଚ, ତୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତିଆରି କଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ରଥାରୁ ତୀର ଧାରଣ କରି, ମହାବିଜୟୀ ଭାବେ ସଜ୍ଜ ହେଲେ। ସେ ତୀର ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ଦୁର୍ଜୟ ନଗରକୁ ଦହନ କଲେ। ଦେବଲୋକରେ ଦୁନୁନି ଦେଉଁଥିଲା, ଆକାଶ ଦେବଉଁଥିଲା, ଅନେକ ଦେବ ଯାନ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଖୁସିରେ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି କଲେ ଓ ବିଜୟ ଘୋଷଣା କଲେ; ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି ଆନନ୍ଦ ମନାଇଲେ। ଏଭଳି ତିନିଟି ନଗର ଦହି, ନଗରନାଶକ ଭଗବାନ ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ନିଜ ନିବାସକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ଏଭଳି ହରିଙ୍କ ଲୀଳା, ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଅନୁକରଣ କରନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି; ଏହି କଥାମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ।