କୁଶସ୍ଥଳୀ ନଗର, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗର ମହିମାକୁ ଅପରିମିତ ଭାବରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ ଏବଂ ଧରାକୁ ଧର୍ମର ଅନୁଗ୍ରହ ଆଣେ, ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ। କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ଦୟାରେ ସେମାନେ ସଦା ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଓ ଚାହିଁଥିବା ଚାହାଣିକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଏହି ନଗରର ଜନନୀମାନେ ନିଜ ନିଷ୍ଠା, ସ୍ନାନ, ନିୟମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁକୁ ପୂଜିଥିଲେ, ତେଣୁ କ୍ରୁଷ୍ଣ ନିଜ ହାତ ଦେଇ ସେମାନେ ସହ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହମୟ ଉପଦେଶର ଅମୃତ ଚାହିଁ ଚାହିଁ ଏକଦମ ନିମଗ୍ନ ହୋଇପାରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ସ୍ୱୟଂବରରେ କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ କୌସଳ ଦ୍ୱାରା ବିଜୟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ଶିଶୁପାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରଭଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଦମନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବା ଆଦି ରାଜାଙ୍କ ଝିଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୌମଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରି ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ହଜାର ହଜାର ଭାବେ କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆଣିଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ ଏତେକି ନିଜ ଲଜ୍ଜା ଓ ପବିତ୍ରତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମନୟନ ପତି କ୍ରୁଷ୍ଣ କେବେ ତାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଆନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ। ଏପରି ଭାବରେ ନଗରର ମହିଳାମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ହରି ହସୁଥିବା ଚାହାଣିରେ ସେମାନଙ୍କ କଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ତାଙ୍କ ପଥେ ଚାଲିଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ, କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମମତା ଓ ଚିନ୍ତାରେ, ମଧୁଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଚାରି ପ୍ରକାରର ସେନା ଯୋଜନା କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ, ଶୌରି କୌରବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦୂରରୁ ଆସିଥିଲେ ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତାରେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ଫେରିବାକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି ନିଜ ପ୍ରିୟମାନେ ସହ ନିଜ ନଗରକୁ ଯାଇଥିଲେ। କ୍ରୁଷ୍ଣ କୁରୁ, ଜାଙ୍ଗଲ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶୂରସେନ, ଯମୁନା ତୀର, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ, ସାରସ୍ୱତ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶ ମାନେ ଦେଇ ଯାଇଥିଲେ। ମରୁଧନ୍ବା ମରୁଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି ସୌବୀର, ଆଭୀର ଏବଂ ଆନର୍ତ ଦେଶକୁ ଭାର୍ଗବ ସହିତ ଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ କିଛି ଥକି ଯାଇଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ହରିକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରିଥିଲେ; ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ତିନି ପଶୁଚାରା ପାଇଁ ପଶୁମାନେ ଥିବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏହିପରେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦାସ ଓ ପରିଚାରକମାନେ କହିଲେ, “ଓ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, ଋଷିଙ୍କ ଦୟାରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଲାଭ କରିଛୁ।” ତାଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହ ଅନୁସାରେ, ଆମର ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିବାରେ, କାନ ଆପଣଙ୍କ ଗଳ୍ପ ଶୁଣିବାରେ, ହାତ ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ, ମନ ଆପଣଙ୍କ ପାଦରେ, ମୁଣ୍ଡ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ, ଓ ଆଖି ଆପଣଙ୍କର ଅବତାର ଦେଖିବାରେ ବ୍ୟବହାରିତ ହେଉ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ ଦୁଇ ଜଣ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ସମୟରେ, ଗୋକୁଳର ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ଦମନ ଗଠିରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲେ, ହସିଁ ଦେବତାମାନେ ସହ କଥା କହିଲେ। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: ଏହା ମୋତେ ପୂର୍ବରୁ ଜଣା ଥିଲା, କାରଣ ଦୟାଳୁ ଋଷି ଏହା ମୋତେ କହିଥିଲେ—ଧନର ଅନ୍ଧା ଲୋକମାନେ ତୁମେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ତୁମ ପଦରୁ ବଞ୍ଚିଥିଲେ, ଏବଂ ମୋ ଦୟା ପାଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଧର୍ମିକ, ସମସ୍ତରେ ସମ, ଏବଂ ମୋପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ନାହିଁ, ଯେପରି ଉତ୍ତଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଖିକୁ ବନ୍ଧନ କରେନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ଲୋକକୁ ଯାଉ, ଓ ନଳକୁବେର, କାରଣ ତୁମେ ଦୁଇ ଜଣ ଯେଉଁ ପରମ ଭକ୍ତି ଚାହିଁଥିଲେ, ତାହା ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉପଜିଛି। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପରେ, ଦୁଇ ଜଣ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର କରି, ଦମନ ଗଠିକୁ ଛାଡ଼ି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ପରମେଶ୍ୱର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ଭକ୍ତି ନଥିଲେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘଟଣା ସାଧାରଣ ନିୟମରେ ନାହିଁ; ଏହି ସବୁ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆରୋପିତ, କିନ୍ତୁ କର୍ତୃତ୍ୱର ଅନୁମାନକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିବା ପାଇଁ। ଏହି କାଲ୍ପ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାଲ୍ପ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ଯେଉଁଥିରେ ସାଧାରଣ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଘଟେ—ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ। ମୁଁ ଏବେ କାଲ୍ପର ମାପ, ଏହି କାଲ୍ପର ରୂପ, ଓ ପଦ୍ମ କାଲ୍ପ ବିବରଣ କରିବି—ସୁନ। ଶୌନକ କହିଲେ: ଓ ସୂତ, ତୁମେ କହିଥିଲା, ବିଦୁର, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତ, ନିଜ ପରିବାରକୁ, ଯାହା ଛାଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଭୂମିର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ବିଦୁର, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଓ କୌଶାରବ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାବଲୋକନ ଆଧାରିତ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା; ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ। ଦୟାଳୁ, ଦୟାକର, ଦୟାପର, ବିଦୁର କଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ କେଉଁ କାରଣରେ ପରିବାର ପରିତ୍ୟାଗ କରି ପୁନଃ ଫେରିଲେ, ଦୟାକର କହ। ସୂତ କହିଲେ: ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମହା ଋଷି କଣ ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ—ସୁନ। ରାଜା କହିଲେ: ପ୍ରଭୁଙ୍କ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ମୋ ନିଜ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତାଙ୍କର କ୍ରୁଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ମହିମା ବୃଦ୍ଧି ହେଲା? ଏହି କଥା ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ ଯେବେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତି ଗଲେ, ସେମାନେ ମାୟା, ମାୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧିପତି, ନିକଟକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ମାୟା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତିନୋଟି ନଗର—ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୂପା ଓ ଲୋହାରେ—ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଗ୍ରହ୍ୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପାୟରେ ଏକତ୍ରିତ, ଅଦ୍ଭୁତ ରକ୍ଷାବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ। ଏହି ନଗରସହ ରାକ୍ଷସମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଅଧିପତିମାନେ ତାଙ୍କ ପୁରାତନ ଶତ୍ରୁତା ସ୍ମରଣ କରି ତିନି ଲୋକକୁ ବିନାଶ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାପରେ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଅଧିପତିମାନେ ସହ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: “ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଓ ଦେବ! ଟ୍ରିପୁରବାସୀମାନେ ଆମକୁ ବିନାଶ କରୁଛନ୍ତି।