ଯଦୁବଂଶ କେତେ ଧନ୍ୟ! ମଧୁବନ କେତେ ପବିତ୍ର! ଏଠି ଶ୍ରୀର ନାଥ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି। କୁଶସ୍ଥଳୀ ନଗରୀ ସ୍ୱର୍ଗର ମହିମାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏଠିର ଲୋକେ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ସଦା ତାଙ୍କର ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଓ ଚାହାଣି ଦେଖି ପାରୁଛନ୍ତି, ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରତ, ସ୍ନାନ, ହୋମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ହାତ ଧରି ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ଉପଦେଶର ଅମୃତ ତାରେ ମନୋମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ସ୍ୱୟଂବରରେ ଶିଶୁପାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ବଳଶାଳୀ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଜିତି, ପ୍ରଭୁ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦଳେଇଥିଲେ, ଓ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ ଆଦି ରାଜାଙ୍କ ଝିଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୌମ ନିହତ ହେବା ପରେ ଉଦ୍ଧାର ହେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ହଜାରେ ହଜାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କର ଲଜ୍ଜା ଓ ପବିତ୍ରତା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର କମଳନୟନ ପତି କେବେ ବି ତାଙ୍କର ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଯାଆନାହାନ୍ତି, ସଦା ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ରହନ୍ତି। ନଗରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏଭଳି କହିଥିବାବେଳେ, ହରି ହସି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ସେମାନଙ୍କର କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ, ମଧୁର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତେ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ରଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ବିପଦ ନ ଆସୁ। ଏବେ ଶୌରି, ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା ଓ ବିୟୋଗରେ ବିକଳ ହୋଇଥିବା କୌରବମାନେଙ୍କୁ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ଓ ନିଜ ପ୍ରିୟମାନେଙ୍କ ସହିତ ନିଜ ନଗରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପଥରେ ପ୍ରଭୁ କୁରୁ, ଜାଙ୍ଗଳ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶୂରସେନ, ଯମୁନାପାର, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ସାରସ୍ୱତ ଦେଶ ଦେଇ ଯାଇଥିଲେ। ପରେ ମରୁଧନ୍ୱ ମରୁଭୂମି ଅଟୁଇ, ସୌଭୀର, ଆଭୀର ଓ ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶକୁ ଭାର୍ଗବ ସହ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେ କିଛି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଲେ; ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପଶ୍ଚିମଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଗୋମାତାଙ୍କ ଦେଶକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତା'ପରେ କିଛି ଦୂତ କହିଲେ, “ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, ଆମେ ତୁମ୍ଭାର ଦାସ; ଋଷିଙ୍କର କୃପାରେ ଆମେ ତୁମ୍ଭାର ଦର୍ଶନ ପାଇଛୁ।” “ମୋର ମୁଖ ତୁମ୍ଭାର ଗୁଣକଥା କହିବାରେ, କାନ ତୁମ୍ଭାର ଲୀଳାଶ୍ରବଣରେ, ହାତ ତୁମ୍ଭାର ସେବାରେ, ମନ ତୁମ୍ଭାର ପାଦେ, ମୁଣ୍ଡ ତୁମ୍ଭାର ସ୍ମରଣରେ, ଓ ଚକ୍ଷୁ ତୁମ୍ଭାର ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୁଣ୍ୟଜନଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିବାବେଳେ, ଗୋକୁଳର ନାଥ, ମାଠରେ ବାନ୍ଧା ଥିବା ପ୍ରଭୁ, ହସି କହିଲେ, “ଏହି କଥା ମୋତେ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଥିଲା, ଦୟାଳୁ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା, ଧନର ଅନ୍ଧତାରେ ତୁମେ ତୁମ୍ଭାର ସ୍ଥାନ ହରାଇଥିଲେ, ଏବଂ ମୋର କୃପା ପାଇଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମିକ, ସମଚିତ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋରେ ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ମୋତେ ଦେଖିଲେ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ବନ୍ଧନ କରେ ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ଓ ନଳକୁବର, ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ତୁମେ ଚାହିଥିଲ, ସେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉପଜିଛି।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏଭଳି ଅନୁଗ୍ରହବାଣୀ ଶୁଣି, ସେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପୁନିପୁନି ଶିର ନମାଇ, ବାନ୍ଧା ମାଠକୁ ଛାଡ଼ି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଭଳି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଭକ୍ତି ଛଡ଼ା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର କର୍ମ, ଜନ୍ମ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉପଲକ୍ଷିତ, କେବଳ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବିମୁଦ୍ରା କରିବା ପାଇଁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଳ୍ପ ବୋଲି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବିଭାଗ ଅଛି; ଏହି କଳ୍ପରେ ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ସମୟର ମାପ, କଳ୍ପର ରୂପ ଓ ପଦ୍ମ କଳ୍ପ ବିଷୟରେ କହିବି—ଶୁଣ। ତା'ପରେ ଶୌନକ ପଚାରିଲେ: “ହେ ସୂତ, ତୁମେ କହିଥିଲେ ଯେ ବିଦୁର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ନିଜ ପରିବାରକୁ ଛାଡ଼ି ଭୂମିର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ବିଦୁର ଓ କୌଶାରବ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ହେଲା, ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ବିଦୁର କ'ଣ କଲେ, କିଏଁ ପରିବାର ଛାଡ଼ିଲେ ଓ ପୁଣି କିପରି ଫେରିଲେ, ଦୟାକରି କହ।" ସୂତ କହିଲେ: “ମହାମୁନି ଯେଉଁ କଥା ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ଶୁଣ।" ରାଜା ପଚାରିଲେ: “ପ୍ରଭୁଙ୍କ କିଏଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ିଲା? ଦୟାକରି ବିବରଣୀ ଦିଅ।" ନାରଦ କହିଲେ: “ଦେବତାମାନେ ଯେବେ ଦାନବମାନେଙ୍କ ଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରିଗଲେ, ସେମାନେ ମାୟା ଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ସେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟା, ସୁକ୍ଷ୍ମ ଯୋଗେ ଅପୂର୍ବ ସୁରକ୍ଷିତ ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ ଲୋହାର ତିନିଟି ନଗର ତିଆରି କଲେ। ଏହି ତିନିଟି ନଗର ଦ୍ୱାରା, ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ସ୍ମରଣ କରି, ତିନି ଲୋକକୁ ଉପଦ୍ରବ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତା'ପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁଚରମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ, 'ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ତ୍ରିପୁରବାସୀମାନେ ଆମକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି' ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ନ କରିବାକୁ କହି, ଧନୁରେ ତୀର ଚଢ଼ାଇ ତିନିଟି ନଗର ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଗ୍ନିମୟ ତୀର ଉଠିଲା; ଆଲୋକର କିରଣ ପରି, ଏହି ତୀର ନଗର ଦିଗକୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହି ତୀର ଲାଗି, ତିନିଟି ନଗରର ସମସ୍ତ ବାସିନ୍ଦା ପଡ଼ିଗଲେ; ମହାଯୋଗୀ ମାୟା ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଅମୃତ କୁଆଁରେ ପକାଇ ଦେଲେ। ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସେମାନେ ବଜ୍ର ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ସାହୀ ହୋଇ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ମେଘ ଭେଦି ଉଠିଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଅସଫଳ ଦେଖି, ବୃଷଧ୍ୱଜ ନିରାଶ ହେଲେ; ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ।