ଏହି ଗଭୀର କଥାରେ, ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ଏହି ଅବତାର ଉପରେ ଆଲୋକ ପଡ଼ିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଋଷିମାନେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ଜୟ କରି, ଅପାର ଭକ୍ତିରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସେହି ଦିବ୍ୟ ଧାମକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବନକୁ ପବିତ୍ର କରିପାରେ । ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସଖ୍ୟତା, ଯାହା ବେଦରେ ଗାଇଯାଏ, ଗୁପ୍ତ ରୂପେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ଲୀଳାରେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାର କରି, ତଥାପି କିଛିରେ ଆସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଅନ୍ଧକ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାତ୍ୱତ ଶ୍ରେଣୀରୁ, ସେ ପ୍ରଭୁ ଧର୍ମ, ଦୟା, ସତ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତିର ଧାରଣ କରି, ପୃଥିବୀର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଯଦୁବଂଶ କେତେ ଧନ୍ୟ, ମଧୁବନ କେତେ ପବିତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରଭୁ ଜନ୍ମ ଓ ବିହାର କରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ହୁଅନ୍ତି । କୁଶସ୍ଥଳୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଧରାକୁ ପବିତ୍ର କରେ, କାରଣ ସେଠି ଲୋକମାନେ ନିତ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖନ୍ତି । ଏହି ନାରୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନେକ ବ୍ରତ, ସ୍ନାନ, ହୋମ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି ବିବାହ କରିଥିଲେ । ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଧୁର ବାଣୀର ଅମୃତ ପାନ କରି, ସେଠି ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ମନେ ରଖିଥିଲେ । ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱୟଂବରରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହାରାଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଶିଶୁପାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କୁ ଜୟ କରି ନିଜେ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ ଆଦି ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ଯେଉଁମାନେ ଭୌମ ନିବୃତ୍ତି ପରେ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ହଜାରେ ହଜାରେ ଆସି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲେ । ଏହି ନାରୀମାନେ ଯଦିଓ ସାମାଜିକ ନୀତି ଓ ପବିତ୍ରତାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ ନାରୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର କମଳନୟନ ପତି କେବେ ତାଙ୍କ ଗୃହ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ନେହ ଓ ଉପସ୍ଥିତିରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ କୁ ଛୁଇଁଯାନ୍ତି । ଏପରି କଥା ନାଗରୀକ ନାରୀମାନେ କହୁଥିବା ବେଳେ, ହରି ହସୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଅଜାତଶତ୍ରୁ ମଧୁଶତ୍ରୁଙ୍କ ନିରାପତ୍ତି ପାଇଁ ଚାରିବିଧ ସେନା ରଖିଲେ, ଯେପରି ସେଉଁଠାରେ କିଛି ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଆସି କ୍ଷତି କରିନପାରନ୍ତି । ପରେ, ଶୌରି, ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା କୌରବମାନେ ବିରହ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସ୍ନେହରେ ସେମାନେ ଫେରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟମାନେ ସହ ନିଜ ସହରକୁ ଚାଲିଗଲେ । ପ୍ରଭୁ କୁରୁ, ଜାଙ୍ଗଳ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶୂରସେନ, ଯମୁନା ପାର୍ଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ, ସାରସ୍ୱତ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମରୁଧନ୍ୟ ମରୁଭୂମି ଦେଖି, ସୌଭୀର, ଆଭୀର ଏବଂ ପରେ ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶକୁ ଭାର୍ଗବ ସହ ଚାଲିଗଲେ । ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ କିଛି କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ । ପ୍ରତି ଦେଶରେ, ହରିକୁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟ କଲେ । ସାଂଧ୍ୟାବେଳେ, ସେ ପଶ୍ଚିମକୁ ମୁହଁ କରି, ଗୋମାତାଙ୍କ ଦେଶ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ । ଏଠି, ସେଇ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, "ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମେ ତୁମର ଦାସ, ଅନୁମତି ଦିଅ; ଋଷିଙ୍କ କୃପାରେ ଆମେ ତୁମ ଦର୍ଶନ ପାଇଛୁ ।" ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଲେ—ତାଙ୍କ ବାଣୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନରେ, କାନ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳାଶ୍ରବଣରେ, ହାତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସେବାରେ, ମନ ପଦପଦ୍ମେ, ମୁଣ୍ଡ ପ୍ରଣାମରେ, ଚକ୍ଷୁ ଭକ୍ତମାନେ ଉପରେ ଲାଗି ରହୁ । ଶୁକଦେବ କହିଲେ, ଏପରି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଗୋକୁଳନାଥ ଦମୋଦର ମସ୍କରା ମୁହଁରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ କଥା କହିଲେ । ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, "ଏହି ସବୁ ମୋତେ ଆଗରୁ ଜଣା ଥିଲା, କାରଣ ଦୟାମୟ ମୁନି ଏହି କଥା ମୋତେ କହିଥିଲେ—ଧନର ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତୁମ ଅବସ୍ଥା ହରାଇଥିଲ, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ କୃପା କରିଛି । ଯେଉଁମାନେ ସଦ୍ଗୁଣୀ, ସମଚିତ୍ତ ଓ ମୋପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୋ ଦର୍ଶନ କେବେ ବାନ୍ଧି ନପାରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ଷୁକୁ ବାନ୍ଧି ନପାରେ । ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ଧାମକୁ ଯାଅ, କାରଣ ତୁମେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଚାହିଥିଲ, ତାହା ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ।" ଏଭଳି ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇଁ ଦେବତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି, ବାନ୍ଧା ମୁସଳକୁ ଛାଡ଼ି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏଭଳି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ଦର୍ଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ଭକ୍ତି ଛାଡ଼ି ମହାପଣ୍ଡିତମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଓ ଆଦି ସାଧାରଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନୁହଁ, ଏହି ସବୁ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଉପନ୍ୟାସ କରାଯାଇଛି, କାରଣ କାର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ । ଏହି ଯୁଗକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏଠି ମାପ ଓ କଳ୍ପ ରୂପ ଏବଂ ପଦ୍ମ କଳ୍ପ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ଆସିବାକୁ ଯାଉଛି । ଶୌନକ ପଚାରିଲେ, "ହେ ସୂତ, ଆପଣ କହିଥିଲେ ଯେ ବିଦୁର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ନିଜ ଅତି ପ୍ରିୟ ପରିବାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପୃଥିବୀର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଥିଲେ । ବିଦୁର ଓ କୌଶାରବ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା, ତାହା ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ଏବଂ କିଏ ଦ୍ୱାରା, କେଉଁ ଦେଖାରେ ବିଦୁର ପରିବାର ଛାଡ଼ିଲେ ଓ ପୁନଃ ଫେରିଲେ?" ତାପରେ ସୂତ କହିଲେ, "ଯାହା ମହାମୁନି ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ଏଠି କୁହିବି ।" ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରିଲେ, "ପ୍ରଭୁଙ୍କ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ିଥିଲା? ଦୟାକରି ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତୁ ।" ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ, "ଏକ ସମୟ ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ମାୟା ଦାନବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାୟା ତିନିଟି ଅପୂର୍ବ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଓ ଲୋହା ଦେଶ ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଅତି ଗୁପ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ଥିଲା ।