ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଚେତନାଶୀଳ ପ୍ରକୃତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ନିରାକାର ଆତ୍ମାକୁ ନାମ ଓ ରୂପ ଦେଇବାକୁ ଚାହିଁ, ସ୍ୱୟଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ତାହାକୁ ଚଳିତ କଲେ। ଏହି ଭଗବାନଙ୍କର ନିବାସକୁ, ଯେଉଁଥିରେ ମୁନିମାନେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ବଶ କରି, ଭକ୍ତିରେ ପବିତ୍ର ମନେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହି ନିବାସ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଯାହାଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ମିତ୍ରତା ଗୀତ ଓ ବେଦରେ ଗାଉଯାଏ, ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ଜାଣିଥିବା ମହାନ୍ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ କହନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରଭୁ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା। ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ସେ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମରେ ଚଳିଥିବା ଅନ୍ଧକାରମୟ ମନ ଥିବା ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କରୁଣା ଓ କୀର୍ତ୍ତିର ଆଲୋକ ଧାରଣ କରି, ସାତ୍ୱତ ବଂଶରୁ, ପ୍ରଭୁ ଜଗତର କ୍ଷେମ ନିମିତ୍ତେ ପୁନଃପୁନଃ ଅବତାର ନେନ୍ତି। ଯଦୁବଂଶ କେତେ ପୂଜ୍ୟ! ମଧୁବନ କେତେ ପବିତ୍ର! ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀର ନାଥ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧୁବନକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛନ୍ତି। କୁଶସ୍ଥଳୀ ନଗର ଦେବଲୋକର କୀର୍ତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ଏହା ଭୂମିକୁ ଧର୍ମମୟ କରେ, କାରଣ ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କର ହସିଥିବା ଚାହାରା ଦେଖି ଧନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜର ବ୍ରତ, ସ୍ନାନ, ଅର୍ପଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ହାତ ଧରି ବିବାହ କରିଛନ୍ତି। ଭାବରସ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରି, ବ୍ରଜର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରଭୁରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସ୍ଵୟଂବରରେ ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁପାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରବଳ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ବିଜୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ, ଯେଉଁମାନେକୁ ଭୌମାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରି ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ହଜାରେ ହଜାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯଦିଓ ସାଧାରଣ ଶୀଳ ଓ ପବିତ୍ରତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର କମଳନୟନ ପତି କେବେ ତାଙ୍କ ଗୃହ ଛାଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ, ସ୍ନେହ ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭରିଦେଇଥାନ୍ତି। ଏପରି କଥା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଥିବା ବେଳେ, ହରି ହସିଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରି, ନିଜ ମାର୍ଗେ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ, ମଧୁବିଦ୍ରୋହୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ନେହ ଓ ଚିନ୍ତାରେ, ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ଲାଗିଦେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ବିପଦ ଆସିଲେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ। ଏହାପରେ ଶୌରି, ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା ଏବଂ ବିୟୋଗରେ ବିଷଣ୍ଣ କୌରବମାନେଙ୍କୁ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଫେରିବାକୁ ବୁଝେଇଦେଲେ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନମାନେ ସହିତ ନିଜ ସ୍ୱନଗରକୁ ଯାଉଥିଲେ। ପଥରେ ସେ କୁରୁ, ଜାଙ୍ଗଳ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶୂରସେନ, ଯମୁନା ପାର୍ଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ସାରସ୍ୱତ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ମରୁଧନ୍ୱ ମରୁଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ସୌଭୀର, ଆଭୀର ଏବଂ ଆନର୍ତ୍ତ ଭୂମିକୁ ଗଲେ, ଭାର୍ଗବଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେ କିଛି କ୍ଳାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ, ହରିକୁ ଅଞ୍ଚଳବାସୀମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କଲେ ଏବଂ ଗୋମାତାଙ୍କର ଭୂମିକୁ ଚାରଣ ପାଇଁ ଗଲେ। "ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମେ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ ଓ ସେବକ, ଆମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ; ମୁନିଙ୍କ ଦୟାରେ ଆମେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଛୁ।" "ଆମର କଥା ତୁମ ଗୁଣଗାନରେ, କାନ୍ତା ତୁମ କଥାଶ୍ରବଣରେ, ହାତ ତୁମ ସେବାରେ, ମନ ତୁମ ପାଦପଦ୍ମରେ, ମୁଣ୍ଡ ତୁମ ସ୍ମୃତିରେ ନମନ କରୁ, ଏବଂ ଆମ ଦୃଷ୍ଟି ସେହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଅଂଶ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏହିପରି ପ୍ରଶଂସା କରିବା ସମୟରେ, ଗୋକୁଳନାଥ, ମାଁ ଦାମରେ ବାନ୍ଧିଥିବା, ହସି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: ମୁଁ ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ଜାଣିଥିଲି, ଦୟାଳୁ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ମତେ ଜଣାଯାଇଥିଲା, ଧନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ତୁମ ସ୍ଥାନରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାହାରେ ମୋର କୃପା ମିଳିଥିଲା। ଯେଉଁମାନେ ସଦ୍ଚରିତ୍ର, ସମବୃତ୍ତି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୋ ଦର୍ଶନ କରିବାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଯେପରି ଉଦୟାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚକ୍ଷୁକୁ ବନ୍ଧନ କରେ ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯାଅ, ହେ ନଳକୁବର, ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଆଶା କରିଥିଲ, ତାହା ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ଶୁଣି, ସେ ଦୁଇଁଜଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ପୁନିପୁନି ପ୍ରଣାମ କରି, ଦାମରେ ବାନ୍ଧିଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ପରମେଶ୍ୱର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଭଳି ଭକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୀଳା ସାଧାରଣ ନିୟମରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହଁନ୍ତି; ମାୟା ଏହି କଥା ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଆରୋପ କରେ, କେବଳ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବକୁ ନିରାକରଣ କରିବା ପାଇଁ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ କଳ୍ପ, ଯାହାକୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ଏହି କଳ୍ପରେ ପ୍ରାଥମିକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ। ମୁଁ ଏବେ ସମୟର ମାପ, କଳ୍ପର ରୂପ ଓ ପଦ୍ମ କଳ୍ପ ବିଷୟରେ ଆଗରୁ ଯେପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ତାହା କହିବି—ଶୁଣ। ଶୌନକ ପଚାରିଲେ: ହେ ସୂତ, ଆପଣ କହିଥିଲେ ଯେ ବିଦୁର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ, ନିଜର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ବିଦୁର, ବ୍ୟାସପୁତ୍ର, ଓ କୌଶାରବ ମୁନିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ କଥା ହୋଇଥିଲା; କିମ୍ବା ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ପଚାରିବା ପରେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ।