ସମସ୍ତେ, ହୃଦୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଭାସି, ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ନଜରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଘରର ଜନାନୀମାନେ, ଦେବକୀନନ୍ଦନଙ୍କ ବିଦାୟ ସମୟରେ କୌଣସି ଅଶୁଭ ଘଟିନ ଦେଖି, ନିଜର ଅଶ୍ରୁ ରୋକି ରହିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ମୃଦଙ୍ଗ, ଶଂଖ, ଭେରୀ, ବୀଣା, ପଣବ, ଗୋମୁଖ, ଧୁନ୍ଧୁରୀ, ଆନକ, ଘଣ୍ଟି ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି ରବି ଚାରିପଟେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା । କୁରୁବଂଶୀ ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ମହଲର ଛତ୍ତରେ ଚଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କରି, ନୟନ ମଧୁର ହସରେ ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ତାଙ୍କୁ ନିହାରିଲେ । ଗୁଡାକେଶ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅର୍ଜୁନ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ମୁକୁତ ତାରାରେ ଶୋଭିତ ମୋତି ମାଳା ଓ ମଣିମୟ ହାତଲା ଥିବା ଧଳା ଛତା ଧରିଲେ । ଉଦ୍ଧବ ଓ ସାତ୍ୟକି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର ବିଶ୍ରାମୀ ନେଇ ମଧୁପତିଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ମଧ୍ୟରେ ରାସ୍ତାରେ ଜ୍ଵଳମାନ କରିଦେଲେ । ଏଠାଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶୁଭାଶୀଷ ଦେଇ, କେବେ ସଠିକ୍ କେବେ ଅସଠିକ୍ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ—ସେହି ଭଗବାନ୍ ନିର୍ଗୁଣ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣମୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ । କୌରବପୁରୀର ମହିଳାମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନେଇ ଏମିତି ଆନ୍ତରିକ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଶୁଣି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ମୁଗ୍ଧ ହେଉଥିଲା । ସେମାନେ କହୁଥିଲେ—ଏହି ନିଜେ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ଯିଏ ଗୁଣ ଉଦୟର ପୂର୍ବରୁ ଏକାକୀ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଭାବେ ଥିଲେ, ସଂସାରର ଆତ୍ମା ଓ ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ୱଶକ୍ତି ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ଥିଲେ । ଏହି ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବୃତ୍ତି କରି, ନାମ ଓ ରୂପ ଦେଇ, ନିଜ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରି ସଂସାର ଚଳାଇଥିଲେ । ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ପ୍ରେମରେ ପରିପୂତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେଉଁ ଭଗବାନ୍ ସଂସାର ପବିତ୍ର କରିବାଯୋଗ୍ୟ । ତାଙ୍କର ମୈତ୍ରୀ, ବେଦ ଓ ଗୁପ୍ତ ଶ୍ରୁତିରେ ଗୀତ, ସେ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ୍, ସଂସାରର ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛିରେ ଆସକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମିକ ରାଜାମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସାତ୍ୱତ ବଂଶରୁ ସେ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, କରୁଣା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଲୋକକଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଯୁଗେଯୁଗେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଯଦୁବଂଶ କେତେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଘ୍ୟ! ମଧୁବନ କେତେ ପବିତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପୁରୁଷୋत्तମ ଜନ୍ମ ଓ ବିହାର କରନ୍ତି । କୁଶସ୍ଥଳୀ ସ୍ୱର୍ଗର କୀର୍ତ୍ତିକୁ ମ୍ଲାନ କରେ, ପୃଥିବୀକୁ ଧର୍ମମୟ କରେ, କାରଣ ସେଠି ଲୋକମାନେ ନିରନ୍ତର ଭଗବାନଙ୍କ ମୁସ୍କୁରାଉଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିପାରନ୍ତି । ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜେ ଉପବାସ, ସ୍ନାନ, ହୋମ ଓ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହମୟ କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଗାଢ଼ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବରରେ ଶୂରତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଜିତିଥିଲେ, ଶିଶୁପାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ହାରିଥିଲେ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାମ୍ବ ଆଦି ରାଜପୁତ୍ରୀ ଯେଉଁମାନେ ଭୌମାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରି ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ହଜାରେ ହଜାରେ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଦିଓ ଲଜ୍ଜା ଓ ପାବିତ୍ର୍ୟ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ପରମ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମନୟନ ପତି କେବେ ତାଙ୍କ ଘର ଛାଡ଼ନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ନିତ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି । ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ହରି ମୁସ୍କୁରାଇ ନୟନେ ଦୟା ଦେଇ, ସେଉଁଠାରୁ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁ, ମଧୁଶତ୍ରୁଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚାରିଉଁ ଶକ୍ତିର ସେନା ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ । ଶୌରି, ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା କୌରବମାନେ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସହ ନିଜ ନଗରକୁ ଚାଲିଗଲେ । ତିନି କୁରୁ, ଜାଙ୍ଗଳ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଶୂରସେନ, ଯମୁନା ତଟ, ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ, ସାରସ୍ୱତ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କଲେ । ପରେ ମାରୁଧନ୍ୱ ମାରୁଭୂମି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ସୌଭୀର, ଆଭୀର ଓ ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶକୁ ଗଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ସହ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥିତ୍ ଆଦର ଦେଲେ । ସଂଧ୍ୟାବେଳେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଗୋଚରଣ ସ୍ଥଳକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ କହିଲେ—"ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆମେ ଆପଣଙ୍କର ସେବକ, ଆମକୁ ବିଦାୟ ଦିଅନ୍ତୁ; ଋଷିଙ୍କ ଦୟାରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଛୁ ।" "ଆମର ମୁଁହ ତୁମ ଗୁଣଗାନ ପାଇଁ, କାନ ତୁମ କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ, ହାତ ତୁମ ସେବା ପାଇଁ, ମନ ତୁମ ପାଦେ, ମୁଣ୍ଡ ତୁମ ସ୍ମୃତିରେ ନମିବା ପାଇଁ, ଏବଂ ନୟନ ତୁମ ଉପାସକଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉ ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା ସୁନି, ଗୋକୁଳନାଥ ଦମୋଦର ହସି, ଦେବତାମାନୋ ସହ କଥା କହିଲେ । ଭଗବାନ୍ କହିଲେ: "ମୋତେ ଏହି କଥା ଆଗରୁ ଜଣା ଥିଲା, କାରଣ ଦୟାମୟ ଋଷି ମୋତେ କହିଥିଲେ ଯେ, ଧନର ଅନ୍ଧତାରେ ତୁମେ ତୁମ ଅବସ୍ଥା ହରାଇ ମୋ ଦୟା ପାଇଥିଲା । ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସମଚିତ୍ତ ଓ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ମୋତେ ଦେଖିବାରେ ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ—ଯେପରି ରବି ମାନବ ଚକ୍ଷୁକୁ ବନ୍ଧନ କରେ ନାହିଁ । ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଲୋକକୁ ଯାଅ, ନଳକୁବର, କାରଣ ତୁମ ହୃଦୟରେ ମୋ ପ୍ରତି ପରମ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ସେଉଁ ଦୁଇଁ ଭକ୍ତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରି, ଦମ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧା ମୋର୍ତ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ପରମେଶ୍ୱର ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ଭକ୍ତି ବିନା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ଜନ୍ମ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିୟମରେ ନୁହଁନ୍ତି; ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି କଥା ତାଙ୍କୁ ଆରୋପିତ, କାର୍ମିକ ଭାବନାକୁ ନିରସନ କରିବା ପାଇଁ । ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଳ୍ପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟାପ୍ତ ।