ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦାନ ଲୋଭରେ ଏହାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ହ୍ରାସ ପାଇଗଲା। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାଳରେ ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଅନାସ୍ଥିକ ଓ ନରକୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଲୋକମାନେ, ସେମାନେ ତ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୀର୍ଥର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲା। ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଅତି ଆସକ୍ତି, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ତୃଷ୍ଣାରେ ବିଆକୁଳ, ସେମାନେ ତ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହରାଇଯାଏ। ମନ ହାରିବା, ଲୋଭ, ଚାଳାକି, ଅସତ୍ୟ ଓ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମହିଷ ଭଳି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସନ୍ତାନ ପ୍ରସବରେ ଦକ୍ଷ କିନ୍ତୁ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଅଦକ୍ଷ। ଏବେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ସତ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଦର୍ଶନର ନେତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ବିଞ୍ଚିତ। ଏହା ଏହି ଯୁଗର ଗୁଣ, କାହାକୁ ଦୋଷ ଦେବି? ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ କମଳନୟନ ଭଗବାନ୍ ନିକଟରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ସହିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ସବୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଏପରି ବିଚାର ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭକ୍ତି ଏହିପରି କହିଲେ, "ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ହେ ଶୌନକ।" ଭକ୍ତି କହିଲେ, "ଦେବମୁନି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କ୍ଷେମ ଲାଭ କରିଛ, କାରଣ ମୋ ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ। ସଦ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଏହି ଭୂମିରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।" "ଜୟ ହେଉ, ତାଙ୍କୁ ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ମାୟାର ଆଶ୍ରୟ, ଏକ ଶବ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ବାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି! ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଧ୍ରୁବ ନିତ୍ୟସ୍ଥିତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମଙ୍ଗଳମୟ ନାୟକଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।" ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ନାରଦଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଭକ୍ତିଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ। ନାରଦ କହିଲେ, "ଶିଶୁ, କାହିଁକି ତୁମେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖିତ? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କର; ତୁମର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ। ସେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ କୌରବ ଅପମାନରୁ ବଞ୍ଚାଇଥିଲେ, ଗୋପୀମାନେ ଓ ଗୋପୀନୀମାନେ ଉପରେ ସେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେ କୃଷ୍ଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?" "ତଥାପି, ଭକ୍ତି, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ଡାକିଲେ, ସେ ନିମ୍ନଜାତିର ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଯାନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ତିନି ଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ, କିନ୍ତୁ କଳିରେ କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ।" "ଏହିପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ଚେତନ୍ୟ ମୟ ଭଗବାନ୍ ତୁମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦର ରୂପ। ତୁମେ ହାତ ଜୋଡି କହିଥିଲ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ତେଣୁ କୃଷ୍ଣ କହିଥିଲେ, 'ମୋର ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ପୋଷଣ କର।' ତୁମେ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କଲ, ତେଣୁ ହରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତିକୁ ଦାସୀ ଭାବେ ଦେଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଜଣ—ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ—ତୁମ ସହରେ ରହିଲେ।" "ଵୈକୁଣ୍ଠରେ ତୁମେ ତୁମ ନିଜ ରୂପରେ ପୋଷଣ କର, ପୃଥିବୀରେ ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ପୋଷିବାକୁ ଛାୟା ରୂପ ଧାରଣ କର। ମୁକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ସହ ତୁମେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲ, କୃତ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦ୍ୱାପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲ। କିନ୍ତୁ କଳିରେ ମୁକ୍ତି ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଲା, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଵୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରିଗଲା।" "ଏଠାରେ ମୁକ୍ତି ଆସେ ଓ ଯାଏ, ଯେପରି ତୁମେ ଚିନ୍ତା କର; ଏହି ଦୁଇଜଣ ତୁମ ପାଖରେ ସୁରକ୍ଷିତ। କିନ୍ତୁ ଅବହେଳା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ ଜଣ କଳିରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ଚିନ୍ତା କରନାହାଁ—ମୁଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବି।" "ଏ ଶୋଭାମୟୀ, କଳି ଯୁଗ ଭଳି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଗ ନାହିଁ; ଏହି ଯୁଗରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରିବି। ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ କରି, ବଡ଼ ଉତ୍ସବକୁ ମୁଖ୍ୟ କରି, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ହରିଙ୍କୁ ସେବନ କରିବି ନାହିଁ, ନ ତୁମକୁ ପ୍ରଚାର କରିବି।" "ଏହି କଳି ଯୁଗରେ ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ତୁମ ସହ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବେ। ଯେଉଁମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ସଦା ଭକ୍ତିର ଏକତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପବିତ୍ର ଜୀବମାନେ ସେମାନେକୁ କେବେ ହାନି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସ୍ଵପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ଭୂତ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ଏହି ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ମନ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତପସ୍ୟା, ବେଦ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହରି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଗୋପୀମାନେ।" "ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ଭକ୍ତିର ପ୍ରେମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କଳିରେ ଭକ୍ତି, ଭକ୍ତି—ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିର ବିରୋଧୀ, ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି; ଦୁର୍ବାସା ଏକଦିନ ଏହି ଭାବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ।" "ଉପବାସ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଯୋଗ, ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଚର୍ଚ୍ଚା—ଏହି ସବୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; କେବଳ ଭକ୍ତି ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।" ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଣି ଭକ୍ତି, ଶୁଭ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହେ ନାରଦ, ତୁମେ କେତେ ଧନ୍ୟ! ତୁମର ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଅଚଳ। ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ; ସଦା ତୁମ ହୃଦୟରେ ରହିବି। ଦୟାମୟ ମୁନି, ତୁମେ ମୋର ଦୁଃଖକୁ କ୍ଷଣେ ଦୂର କରିଦେଲ। ମୋର ଦୁଇପୁଅ ଅଚେତନ—ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଜାଗାଅ, ଜାଗାଅ।" ସୂତ କହିଲେ: ଭକ୍ତିଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ନାରଦ କୃପାରେ ପ୍ରଭୃତ ହୋଇ, ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ମସି ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତାଙ୍କର କାନ ପାଖରେ ମୁଁହ ନେଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, "ହେ ଜ୍ଞାନ, ଶୀଘ୍ର ଜାଗ! ହେ ବିରାଗ୍ୟ, ଜାଗ!" ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ ଓ ଗୀତା ପୁନଃପୁନଃ ପାଠ କରି ସେମାନେକୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଜଗାଇପାରିଲେ।