ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ବିପକ୍ଷ ସେନାକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାର ଅପରାଧବୋଧରେ ଅର୍ଜୁନ ଅସ୍ତିର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଦୂର କରିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଅର୍ଚ୍ଚନୀୟ ପଦପଦ୍ମରେ ପରମ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ଆଶା କରେ। ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା—ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଛାଡ଼ି, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ ରଥରୁ ଲାଫ ଦେଇ ଚେପା ହାତରେ ନେଇ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଉପର ଉତ୍ତରୀୟ ବାସ୍ତ୍ର ଖସି ଯାଇଥିଲା; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଏକ ହାତୀ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ମୋ ଧନୁସ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା, ଶର ଦ୍ୱାରା ମୋ ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା, ଶତ୍ରୁ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଚାହେଁ। ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମୋର ଭକ୍ତି ଏହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହୁ—ଯିଏ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥରେ ଦୃଢ଼ ରହି, ରଥର ରଶି ଓ ଚେପା ହାତରେ ଧରିଥିଲେ; ଏଠାରେ ମୃତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପାଇଥିଲେ। ବ୍ରଜର ଗୋପିମାନେ, ତାଙ୍କର ଚଲାଚଳ ଶୁଭ୍ର, ହାସ୍ୟ ମଧୁର, ତାଙ୍କର ଚାହିଁବା ଭାସ ଭଲପାଇବା ଓ ଅଭିମାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଲୀଳାମୂକ୍ତ ଚଳାଚଳକୁ ଅନୁକରଣ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଏହି ମଦ ଓ ଅନ୍ଧତା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥିଲା। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ, ରାଜସଭାରେ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଘିରି ରହିଥିଲେ; ସେଠି ଏକମାତ୍ର କୃଷ୍ଣ ପୂଜ୍ୟ ହେଇଥିଲେ ଓ ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ମୋତେ ଦେଖାଇଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଜଣାଇଛି—ସେ ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ ନିଜ ମନ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହା ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଅନେକ ପାନିରେ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ; ମୋର ଭିନ୍ନତାର ମୋହ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି। ସୂତ ଗୁରୁ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବେ ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ଚିତ୍ତ, ବାଣୀ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ବିଲିନ କରି, ନିଜ ଶ୍ୱାସକୁ ଅନ୍ତରେ ଆଣି ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ। ଭୀଷ୍ମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରେ ବିଲିନ ହେଉଥିବାକୁ ବୁଝି, ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ—ଏକ ଦିନ ଶେଷରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ମାନବମାନେ ଢ଼ୋଲ ବାଜାଇଲେ, ଶୁଭ୍ର ପୁଷ୍ପର ବର୍ଷା ହେଲା, ଶୁଭ୍ର କିଙ୍ଗ ମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପରିଣତି ପରେ, ଭାରତ ପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରିୟା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ନାମରେ ଷ୍ଟୁତି କରି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତିରେ ଭରି, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥିରେ, ଗଜାହ୍ୱୟକୁ ଯାଇ, ନିଜ ପିତା ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ପିତାଙ୍କର ଅନୁମତି ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ପିତା ଓ ପୁର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଅନୁସାରେ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରିଲେ। ବୀରମାନଙ୍କର ମାତା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଅନେକ ଥର ଦୁଗ୍ଧ ଓ ଶୁଭ୍ର ଅଶ୍ରୁ ଦେଇ ଅନୁଲିପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ସୁଭାଗ୍ୟରେ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୀର୍ଘ ଅନୁପସ୍ଥିତି ପରେ ଫେରିଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବେ, ପୃଥିବୀକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ।" "ନିଶ୍ଚୟ, ରାଣୀ, ଆପଣ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାର ଲୋକପାଳଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ଜୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବିଜୟ କରନ୍ତି।" ଏପରି ଲୋକମାନେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତି ଆଦର ଦେଲେ, ଆନନ୍ଦିତ ରାଜା ହାତୀରେ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ମଧ୍ୟରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ନଗରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ମକର ତୋରଣ, କଦଳୀ ଗଛର ତୁଣ୍ଡ, ଏବଂ ପାନ ଫଳର ଅନ୍ତରା, ଶୁଭ୍ର ଭାବରେ ଶୋଭା ପାଇଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାରରେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ, ଦୀପ, ତରୁଣ ଆମ୍ବ ଗଛର ମାଳା, ମୁକୁତ ମାଳା ଲଟକିଥିଲା। ନଗର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୁର୍ଗ, ଦ୍ୱାର, ଘର ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାର, ଶୋଭାମୟ ଗୃହ ଏବଂ ମଣିମୟ ତୁରୀ ରହିଥିଲା। ଅଙ୍ଗନା, ରାସ୍ତା ଏବଂ ଚଉକ ଶୁଭ୍ର ଓ ଚନ୍ଦନ ଚୁରା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଏଠାରେ ଚିଡ଼ା, ଅଖଣ୍ଡ ଧାନ, ଫୁଲ, ଫଳ, ଚାଉଳ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସ୍ଥିର ରାଜା ଯାଉଥିବା ରାସ୍ତାରେ, ନଗର ନାରୀମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଦ୍ୱାରରେ ଶୁଭ୍ର ଦ୍ୱାରା—ଧାନ, ଅଖଣ୍ଡ ଧାନ, ଦହି, ଜଳ, କୁଶ, ଫୁଲ, ଫଳ ନେଇ ଆଗରେ ଆସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଆଦରରେ ରାଜାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ରାଜପ୍ରସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମଧୁର ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣିଲେ। ଏହି ଶୋଭାମୟ ପ୍ରସାଦରେ, ମହାମଣି ଗୁଛରେ ଭରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଆଦର ରେ ରହିଲେ, ଦେବତାର ପରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ସେଠାରେ ଶୟନଗୁଡ଼ିକ ଦୁଧ ଫେନର ପରି ଶୁଭ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ; ଆସନ ଏବଂ ଫର୍ନିଚର ସମସ୍ତ ମଣି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ସେଠାରେ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଦିୱାଲ ଓ ମହା ପନ୍ନାରେ ମଣିମୟ ଦୀପ ଚମକୁଥିଲା, ନାରୀମାନଙ୍କ ଅଳଙ୍କାରର ମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଉଦ୍ୟାନରେ, ଦୁଇ ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ମଦାନ୍ତ ମଧୁମାକୁ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। ପାଉଁଡର ଶିଳା ନୀଳା ମଣିର, ପଦ୍ମ, ଶାଳୁକ, କୁମୁଦ ଫୁଲ ଭରି, ହଂସ, କୁଞ୍ଜ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଋଷି, ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା ଦେଖି ଓ ଶୁଣି, ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ହୋଇ, ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରି, ରାଜା ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ନାଥ କଲେ। ନିଜ ବୟସ ଦୂର୍ବଳ ହେଇଥିବାକୁ ବୁଝି, ରାଜା ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ଆତ୍ମାର ପଥ ଚିନ୍ତା କରି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।