ଏକ ସମୟରେ, ଭୀଷ୍ମ ଶୟନାଶୟରେ ଶୟିତ ଥିଲେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଜନ୍ମ, ଶ୍ରେଣୀ, ଓ ଜୀବନର ଅବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଣ? ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଆସକ୍ତି ଓ ବିରକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ କଣ? ସେ ଦାନ, ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷ, ନାରୀ ଓ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ଓ ଏହାର ବିଭାଗ ଓ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ତାପରେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ରୁଷି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସାଧନା ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଇତିହାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲେ। ଏହି ଦର୍ଶନ ଓ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ସମୟରେ, ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁ ସମୟର ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ, ସେହି ଶୁଭ ଉତ୍ତରାୟଣ ସମୟ ଆସିଗଲା। ତାପରେ, ଭୀଷ୍ମ ନିଜର ଶବ୍ଦକୁ ପଛେଇ, ମନକୁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ, ପୀତବସ୍ତ୍ର, ଚାରି ଭୁଜା ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉଭା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲଗିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଧ୍ୟାନରେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ନଶ୍ଟ ହେଲା, ଯୁଦ୍ଧର କ୍ଳାନ୍ତି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ ଦୂର ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ କ୍ରିୟା ନିର୍ବିକଳିତ ହେଲା, ତେଣୁ ଭୀଷ୍ମ ଜନାର୍ଦନ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୋର ମନ ଏବେ ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ, ସାତ୍ୱତମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବରେ ଅନ୍ୟୁଗତ, ଯେଉଁ ନିଜ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ଜନ୍ମର ଧାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମୋର ଶୁଭ ଭକ୍ତି ତିନି ଜଗତର ଆନନ୍ଦ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ, ତମାଳ ଗଛ ପରି କଳା, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ଚମକୁଥିବା ବସ୍ତ୍ର, ବେଉଁକୁଳି ଚୁଲି, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମିତ୍ର ମହାପଦ୍ମମୁଖ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହୁ। ଯୁଦ୍ଧରେ, ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚର୍ମ ଭେଦି, ଘୋଡା ଧୂଆଁରେ ଚୁଲି ଧୁଳିତ, ଶ୍ରମର ଘମରେ ମୁହଁ ଅଳଙ୍କୃତ, ଚମକୁଥିବା କବଚ, ସେହି କୃଷ୍ଣ, ମୋର ଆତ୍ମା, ସଦା ମୋ ସହରେ ରହୁ। ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ, ମିତ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଥ ରଖି, ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରି, ପାର୍ଥଙ୍କ ମିତ୍ର କୃଷ୍ଣ ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କ ଶକ୍ତି ନେଇଦେଲେ, ମୋର ପ୍ରେମ ତାଙ୍କୁ ଅଟୁଟ ରହୁ। ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷର ସେନା ଦେଖି, ନିଜ ପରିଜନଙ୍କୁ ମାରିବାର ଅପରାଧ ଭାବରୁ ଅର୍ଜୁନ ଦୂର ହେଲେ, କୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ତାଙ୍କର ଭ୍ରମ କୁ ଦୂର କରିଦେଲେ—ମୋର ଉଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହୁ। ମୋର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତ୍ୟାଗ କରି, କୃଷ୍ଣ ଚାମର ହାତରେ ରଥରୁ ଲାଫି, ଉପର ଚାଦର ପଡ଼ି, ହରିଙ୍କ ପରି ହାତୀକୁ ମାରିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ, ଧନୁ ଭାଙ୍ଗି, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ଶତ୍ରୁ ମୋପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ମୋକୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଲେ—ସେହି ମୁକୁନ୍ଦ ପ୍ରଭୁ ମୋର ଶରଣ ହେଉ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମୋର ଭକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଅଟୁଟ ରହୁ—ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥରେ ରଥର ଦାଡ଼ି ଓ ଚାମର ଧରି, ଯେଉଁ ଦେଖି ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁପ୍ରାପ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିଜ ଦେହ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଗୋପିମାନେ ନିଜ ଚାଲ ଓ ହସରେ ମଧୁରତା, ଚାହିଁ ଦେଖିବାରେ ପ୍ରେମ ଓ କୃତ୍ରିମ ରାଗ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଅନୁକଳ୍ପନା କରି, ମାଦ ଓ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମାରେ ବିଲୀନ ହେଇଥିଲେ। ୟୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ, ରାଜସଭାରେ ଋଷି ଓ ରାଜାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, କୃଷ୍ଣ ଏକାମାନ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ହେଇ, ମୋର ଚକ୍ଷୁ ଉପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ତିନି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ମୋତେ ଦେଖାଇଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଜଣାଇଛି—ସେ ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ମନ ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ଜଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ମୋର ଭେଦଭ୍ରମ ନଶ୍ଟ ହେଲା। ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭଳି ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ମନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଚକ୍ଷୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ବିଲୀନ କରି, ଶ୍ୱାସ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡରେ ବିଲୀନ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ନିରବ ହେଲେ, ସଂଧ୍ୟା ସମୟର ମୁଣ୍ଡି ଚୁପ୍ପ ହେବା ପରି।