ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯାହାକୁ ତୁମ ମାମାଘରର ଭାଇ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଭାବେ ଭାବିଥିଲ, ଯାହାକୁ ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୂତ ଓ ସାରଥି କରିଥିଲେ, ସେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅହଂକାର ରହିତ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ କେବେ କୌଣସି ଭେଦ ବା ଦୋଷ ନାହିଁ, ଯେଉଁ ଭେଦ ତାଙ୍କର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଲୋକମନେ ଭାବନା କରନ୍ତି। ତଥାପି, ଦେଖ, ହେ ରାଜନ୍, ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଦୟା କେମିତି! ମୁଁ ଏହି ଶର ଶଯ୍ୟାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜେ ଆସି ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମନକୁ ତାଙ୍କୁ ନିବେଶିତ କରେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସମସ୍ତ କାମନା ଓ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ସେଇ ଦେବତାମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭଗବାନ, ମୋର ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୟାକରି ଏପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରୁହନ୍ତୁ—ତାଙ୍କର ହସୁଥିବା ମୁହଁ, ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ, ଅଦ୍ଭୁତ କମଳମୁଖ, ଚାରିଟିଏ ହାତ ଏବଂ ମୋର ଧ୍ୟାନର ମାର୍ଗରେ ଦୃଢ଼ ଦେହ। ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାମୁନିମାନେ ମନୋযোগରେ ଶୁଣୁଥିଲେ। ସେ ଜନ୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ ବିରକ୍ତି-ଅନୁରକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେ ଦାନ, ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷ, ନାରୀ ଓ ଭଗବତ୍ଭକ୍ତିର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ତାହାର ବିଭାଗ ଓ ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସାରାଂଶ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଚାହିଲେ। ତାପରେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଭୀଷ୍ମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ଉପାୟ ବିଭିନ୍ନ ପୌରାଣିକ କଥା ଓ ଇତିହାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଯେ ସୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେହି ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିଲା। ତାପରେ, ଭୀଷ୍ମ ନିଜର ଭାଷାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି, ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ମନକୁ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ—ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଅନିମିଷ ନୟନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ନିଶ୍ଚଳ କଲେ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର ହେଲା, ଯୁଦ୍ଧ ଶ୍ରମ କେବଳ ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନରେ ହରାଗଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ଭୀଷ୍ମ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବରେ, ମୋର ମନ ପ୍ରେମରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ସାତ୍ୱତମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ ହେଇଛି, ଯିଏ ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ବିଲୀନ ହୋଇ, କେବେ କେବେ ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମ ଧାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମୋର ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ ତାଙ୍କୁ—ତିନି ଲୋକର ଆନନ୍ଦ, ତମାଳ ଗଛ ସଦୃଶ ଶ୍ୟାମ, ସୂର୍ୟକିରଣ ସମ ପୀତବସ୍ତ୍ର, ବେଳେ ବେଳେ ଗୁଞ୍ଜିଆ କେଶ ଓ କମଳମୁଖ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବନ୍ଧୁ—ସେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆସୁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ମୁହଁରେ ଘାମ ଝରୁଥିଲା, କେଶ ଘୋଡ଼ାର ଧୂଳିରେ ଧୂସର, କଞ୍ଚୁକ ଚମକୁଥିଲା, ମୋର ତୀର ତାଙ୍କୁ ବିଧିଥିଲା—ସେଇ ମୋର ଆତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୋ ସାଥି ହେଉନ୍ତୁ। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଚରିଅଟ୍ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଖିଥିଲେ, ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଥିଲେ—ମୋର ପ୍ରେମ ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ ହେଉ। ଶତ୍ରୁବଳକୁ ଦେଖି, ନିଜ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ ହତ୍ୟାର ଅପରାଧବୋଧରେ, ଅର୍ଜୁନ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିଲେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ତାଙ୍କର ମୋହ ଦୂର କରିଥିଲେ—ମୁଁ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଚାହେଁ। ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ ନିଜ ବ୍ରତ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ି, ଉପର ଚାଦର ଖସିଗଲା, କରେ କୋଡ଼ା ନେଇ, ହରି ମାଦ୍ୟର ହସ୍ତୀ ବଧ ପାଇଁ ଯିବା ପରି ଦୌଡ଼ିଲେ। ମୋ ତୀରରେ ବିଧ୍ଧ, ଧନୁଷ୍ୟ ଭଙ୍ଗ, ରକ୍ତରେ ତିରିବା ଶରୀରରେ, ଆକ୍ରମଣକାରୀ ମୋପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ—ସେଇ ମୁକୁନ୍ଦ ମୋର ଶରଣ ହେଉନ୍ତୁ। ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମୋର ଭକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ ହେଉ—ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ରେନ୍ସ ଓ କୋଡ଼ା ଧରିଥିବା, ଏଠାରେ ହତ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ସ୍ଵରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ଚାଳ, ମଧୁର ହାସି, ଚୋରା ନଜର ଓ ଅଭିମାନରେ ପ୍ରେମରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ, ମଦେ ଓ ଅନ୍ଧତାରେ ତାଙ୍କର ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ସଭାରେ, ମୁନି ଓ ରାଜାମାନେ ଘିରିଥିବା ସମୟରେ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ହୋଇ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲେ—ଯିଏ ନିଜ ସ୍ଵରୂପ ଦେଖାନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଜାଣିପାରିଛି, ସେ ଅଜନ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ଜଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ, ମୋର ଭେଦଭାବ ଦୂର ହୋଇଗଲା। ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବରେ ମନ, କଥା, ଚକ୍ଷୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିବେଶିତ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ବିଲୀନ କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ଭୀଷ୍ମ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୀନ ହେଉଥିବା ବୁଝି, ସମସ୍ତେ ନିରବ ହେଲେ, ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଡ଼଼ଙ୍ଗ ବଜାଇଲେ, ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା ହେଲା। ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପ୍ରୟାଣ ପରେ, ଭାର୍ଗବନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କ୍ରିୟା କଲେ, କିନ୍ତୁ କିଛିଦିନ ସେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ରହିଲେ। ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଭକ୍ତି ନେଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହିତ, ଗଜାହ୍ୱୟକୁ ଗଲେ ଓ ନିଜ ପିତା ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।