ହେ ରାଜା, ଭଗବାନଙ୍କର ଏହି ଗୁପ୍ତତମ ଶକ୍ତିକୁ କେବଳ ଭଗବାନ ଶିବ, ଦିବ୍ୟ ଋଷି ନାରଦ ଏବଂ ଭଗବାନ କପିଲା ମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଯିଏକି ତୁମେ ତୁମର ମାମାଘରର ଭାଇ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଭାବିଥିଲ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରେମରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୂତ ଏବଂ ସାରଥି କରିଥିଲ, ସେଇ ଭଗବାନ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ। ସେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ତାହାରେ କେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୋଷ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଦେଖ, ରାଜା, ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତାଙ୍କର କୃପା କିପରି! ମୁଁ ଏହି ଶର ଶଯ୍ୟାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି, ଏହି ସମୟରେ ନିଜେ କୃଷ୍ଣ ମୋ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସମସ୍ତ କାମନା ଓ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ମୋର ଇଚ୍ଛା, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବତା, ଭଗବାନ, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଭଳି ଦୟା କରନ୍ତୁ—ମୁଁ ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ଚାରି ହସ୍ତ, ହସୁଥିବା ମୁହଁ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ପଦ୍ମପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ, ସେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ତାପରେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି ମନୋଯୋଗ ସହିତ ଶୁଣୁଥିଲେ। ସେ, ପ୍ରକୃତି, ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନିବୃତ୍ତି ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦାନ, ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷ, ନାରୀ ଧର୍ମ ଓ ଭକ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ବିଭାଗ ଓ ଯୋଗ ଅଂଶ ବିଷୟରେ ସାର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ସତ୍ୟଜ୍ଞ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ, ବିଭିନ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଇତିହାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ତାହାର ସାଧନ ବିଷୟରେ ବିରାଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ଏହି ଭାବେ ଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁ ସମୟର ଆଶା କରନ୍ତି—ଉତ୍ତରାୟଣ ପୁଣ୍ୟ କାଳ—ସେ ସମୟ ଆସିଗଲା। ତାପରେ, ଭୀଷ୍ମ ନିଜର ଭାଷାକୁ ଉପଶମ କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନ ନିଶ୍ଚଳ କଲେ—ଯିଏ ଚାରି ହସ୍ତ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅଜ୍ଞାପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର, ଯୁଦ୍ଧର କ୍ଲାନ୍ତି ମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୂର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇଗଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବରେ ମୋର ମନ ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସାତ୍ୱତମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସୃଷ୍ଟିର ଧାରା ଚାଲିଥାଏ। ତିନି ଲୋକର ଆନନ୍ଦ, ତମାଳ ଗଛପରି ଶ୍ୟାମ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ବସ୍ତ୍ର, ବଙ୍କି ଚୁଲି, ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ସଖା, ଏଭଳି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ ଅଚଳ ରହୁ। ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ମୁଖ ଲାଲ ପସିନାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଘୋଡ଼ାର ଧୂଳିରେ ଚୁଲି ଧୂସର, ମୋ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାଙ୍କର ତ୍ୱଚା ଛିଦ୍ର, ଅଭିମାନୀ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବାଣ ମାରୁଥିଲି—ସେଇ କୃଷ୍ଣ ମୋର ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତୁ। ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ, ବନ୍ଧୁଙ୍କର ଆବାହନ ଶୁଣି, ସେ ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନାମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ; ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ପ୍ରେମ ମୋର ହୃଦୟରେ ଅଚଳ ରହୁ। ବିପକ୍ଷ ସେନାକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଜନଙ୍କ ହତ୍ୟାର ଭୟରେ ଅର୍ଜୁନ ମୁହଁ ଫେରାଇଲେ, ତେବେ ଭଗବାନ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେଇ ତାଙ୍କର ମୋହ ଦୂର କଲେ—ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ହେଉ। ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତ୍ୟାଗ କରି, ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ି, ଉପର ଚୀର ଖସିଯାଇ, କୋଡ଼ା ହାତରେ ଧାଉଥିବା ହରିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି—ଏହି ଭଗବାନ ମୁକୁନ୍ଦ ମୋ ସରଣ ହେଉ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଛିଦ୍ର, ଧନୁ ଭଙ୍ଗ, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ବିଗ୍ନ, ଶତ୍ରୁ ମୋ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ—ସେଇ ମୁକୁନ୍ଦ ମୋର ସ୍ମୃତିରେ ରହନ୍ତୁ। ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମୋର ଭକ୍ତି ତାହାଁଠି ଅଚଳ ରହୁ—ଯେଉଁ ଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ରେନ୍ସ ଓ କୋଡ଼ା ଧରିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ମୃତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପାଇଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ, ତାଙ୍କର ଚଳାଚଳ ମଧୁର, ହାସ୍ୟ ମଧୁର, ଚାହାଣି ଭଲପାଇବା ଓ କୃତ୍ରିମ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଶାହି ଦରବାରରେ, ଅନେକ ଋଷି ଓ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସେଇ ଭଗବାନ ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ହେଲେ ଓ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲେ—ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖାନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ଅଜନ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନିଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖେ, ଯେପରି ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ଜଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ—ମୋର ଭିନ୍ନତାର ମୋହ ବିନାଶ ହୋଇଯାଇଛି। ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବରେ ଭୀଷ୍ମ ନିଜର ମନ, ଭାଷା, ଚକ୍ଷୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚଳ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ଭିତରେ ଆଣି, ନିର୍ମଳ ଶାନ୍ତିରେ ଅଚଳ ହେଲେ। ଭୀଷ୍ମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେଉଛନ୍ତି ବୁଝି, ସମସ୍ତେ ନିର୍ବାଚନ ହେଲେ, ଯେପରି ଦିନ ଶେଷେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚୁପ୍ପ ହୋଇଯାନ୍ତି।