ପାଣ୍ଡୁ ମହାବୀରଙ୍କ ପରଲୋକ ପରେ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସାଥି କୁନ୍ତୀ ଜଣେ ବିଧବା ଭାବରେ ଅପରିପକ୍ୱ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଅନେକ ଦୁଃଖ-କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି, ବାରମ୍ବାର ତୁମ ପାଇଁ ସଙ୍ଗ୍ରାମ କରିଛନ୍ତି, ଜଣେ ମାତୃଭାବାପନା କରୁଥିବା ଜଣେ ମା' ପରି। ମୁଁ ଭାବେ, ତୁମ ପାଇଁ ଯେଉଁ କିଛି କ୍ଲେଶ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି, ସେ ସବୁ ସମୟର ଅନୁସାରେ ଘଟୁଛି; ଏହି ସଂସାର ଏବଂ ଏହାର ଶାସକମାନେ ସମୟର ଅଧୀନ, ଯେପରି ମେଘ ହାବା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା, ଭୀମ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅର୍ଜୁନ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ତୁମ ସ୍ନେହୀ ବନ୍ଧୁ—ସେଠି କିପରି କଷ୍ଟ ଆସିପାରିବ? ହେ ରାଜା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କେହି ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି; ଯେମାନେ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବାନ୍, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାମାୟାରେ ମୁହଁ ଦେଉଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଶିଖ, ଏହି ସବୁ ଭାଗ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏହିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥିବାରୁ, ତୁମେ ଅନାଥମାନେ ପାଇଁ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଦେଶକୁ ରକ୍ଷା କର। ଏହି କୃଷ୍ଣ, ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ, ଆଦି ନାରାୟଣ, ଯିଏ ନିଜକୁ ଭୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ସମସ୍ତ ସଂସାରକୁ ମୋହିତ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଏହି ଗୁପ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ଭଗବାନ ଶିବ, ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଓ ଭଗବାନ କପିଳ ଜାଣନ୍ତି। ଯିଏକି ତୁମେ ମାମା ଭାବ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପକାରକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୂତ ଓ ସାରଥୀ ଭାବରେ ଦେଖିଛ; ସେହି ଭଗବାନ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅହଂକାର ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମନରେ ଯେଉଁ ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ତାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଦେଖ, ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦୟା କେମିତି; ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଛି, କୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଭକ୍ତି ସହିତ ମନକୁ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ଅଭିଲାଷା ଓ କ୍ରିୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଭଗବାନ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଦେହ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ତାଙ୍କର ଶ୍ୟାମ ଚହେରା, ରକ୍ତିମ ନୟନ, ଅଦ୍ଭୁତ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ଏବଂ ମୁସ୍କାନ ମୋ ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ ହେଉନ୍ତୁ। ସୂତଦେବୀ କହିଲେ: ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଶୟାନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣୁଥିଲେ। ସେ ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ବିବେକ ଓ ଅସକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଦାନ, ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷ, ନାରୀ, ଭଗବତ୍ଭକ୍ତି, ଏବଂ ତାହାର ବିଭାଗ ଓ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ସେ ସାର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ତାପରେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଭୀଷ୍ମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ତାହାର ଉପାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଇତିହାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମ କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁ ସମୟ ଯୋଗୀମାନେ ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଉତ୍ତରାୟଣର ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସିଗଲା। ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ ନିଜର ଅନେକ ଧାରାରେ ବହୁଥିବା ବାଣୀକୁ ସଂହରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ମନକୁ ଆଦିପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିର୍ବିକ୍ଷେପ ଧ୍ୟାନରେ ନିବେଶ କଲେ—ଯିଏ ପୀତାମ୍ବର ଧାରଣ କରି, ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ, ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦୂର ହୋଇଗଲା, ଯୁଦ୍ଧର କ୍ଲାନ୍ତି କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରେ ଖତ୍ମ ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଗଲେ, ଭୀଷ୍ମ ତାଙ୍କ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଏହିପରି ମୋର ମନ ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସାତ୍ୱତମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସ୍ୱସ୍ଵାନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛି, ଯେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମର ଧାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତିନି ଲୋକର ଆନନ୍ଦ ଭଗବାନ, ତମାଳ ଗଛ ପରି ଶ୍ୟାମ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ଚମକୁଥିବା ବସ୍ତ୍ର, ଚୁରୁଳିଆ କେଶ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପଦ୍ମମୁଖ ଉପରେ ମୋର ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମ ଅଟୁଟ ରହୁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ମୁଖ ଘାମରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଘୋଡ଼ାର ଧୁଳିରେ ତାଙ୍କ କେଶ ଧୂସର, ତାଙ୍କ ତ୍ୱକ୍କୁ ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଆଘାତ କରୁଥିଲା—ସେହି କୃଷ୍ଣ, ମୋର ପ୍ରକୃତି ଆତ୍ମା, ସେହି ମୋ ପାଖରେ ରହୁନ୍ତୁ। ସେହି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ, ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଥକୁ ରଖିଦେଇ, ସତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ବେଳେ, ମୋର ଭକ୍ତି ପାର୍ଥଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହୁ। ବିପକ୍ଷ ସେନା ଦେଖି, ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଦୋଷବୋଧରେ ଅର୍ଜୁନ ମୁଖ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିଲେ, ସେହି ଅଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ଦୂର କଲେ—ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମେ ହେଉ। ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ, ଚମର ଗୋପାଳଙ୍କ ଭଳି, ଚାବୁକ ହାତରେ ନିଜ ଉପର ଗରାନ୍ତି ଖସିଯିବା ସହ ରଥରୁ ତାଳି ମାରି ଆଗେଇ ଯାଇଥିଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯିବା, ଧନୁଷ୍ୟ ଭଙ୍ଗ, ଶତ୍ରୁ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସିଥିବାବେଳେ, ସେହି ମୁକୁନ୍ଦ ମୋର ଶରଣ ହେଉନ୍ତୁ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମୋର ଭକ୍ତି ସେ ଭଗବାନ ଉପରେ ଅଟୁଟ ରହୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥରେ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ହାତରେ ରେନ୍ସ ଓ ଚାବୁକ ଧରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ହତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ବ୍ରଜ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ଚାଳ, ମନୋହର ହାସ୍ୟ, ଚୋରା ଚାହାଣି, ଏବଂ ରସ ଓ ମନ୍ମଥ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରି, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପରେ ଏତେ ଲୀନ ଥିଲେ ଯେ, ମଦ ଓ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଦେବସଭାରେ, ଋଷିମାନେ ଓ ରାଜାମାନେ ଘେରିଥିଲେ, ସେଠି ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ କେବଳ ସେ ଭଗବାନ ଉପାଦ୍ୟ ହେଲେ, ଯିଏ ନିଜକୁ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶ କଲେ।