ଭୀଷ୍ମ ଶରଶୟାରେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ । ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ଦିର, ମହାପୁରୁଷ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୀଷ୍ମ, ଯେଉଁଠି ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିଥିଲେ, ସମ୍ମାନ ଦେଲେ । ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କଲେ, ଯେଉଁଠି ଜଗତ୍ର ସ୍ୱାମୀ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ, ଦିଲ୍ରେ ବସିଛନ୍ତି, ନିଜ ମାୟାରେ ଆକାର ନେଇଥିଲେ । ପାଣ୍ଡବପୁତ୍ରମାନେ ନମ୍ରତା ଓ ସ୍ନେହରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଗଭୀର ସ୍ନେହର ଅଶ୍ରୁରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିଲା । ଭୀଷ୍ମ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—“ହାୟ! କେତେ ଦୁଃଖ, କେତେ ଅନ୍ୟାୟ! ଧର୍ମପୁତ୍ରମାନେ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଧର୍ମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ, ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ । ପାଣ୍ଡୁ ନାହିଁ, କୁନ୍ତୀ ବାଳକମାନେ ସହିତ ବିଧବା ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଛନ୍ତି ।” “ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ ଯେଉଁ ଅସୁଖ ଭୋଗ କରୁଛ, ସେ ସମୟର ଦେଖାଣା; ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଓ ତାହାର ଶାସକମାନେ ସମୟର ଅଧୀନ, ଯେପରି ମେଘ ଚାଲିଯିବାକୁ ପବନର ଅଧୀନ । ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା, ଭୀମ କୁମ୍ଭଳ ଧରିଛି, କୃଷ୍ଣ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧରିଛନ୍ତି, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ତୁମ ସ୍ନେହୀ—ଏପରି ଦୁଃଖ କିପରି ଆସିପାରିବ?” “ହେ ରାଜା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କେହି ଜାଣିପାରିନାହିଁ; ଜିଏ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ତେଣୁ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ ଦୈବ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ଜାଣ; ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ରକ୍ଷାହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର ।” “ଏହି କୃଷ୍ଣ, ମୂଳ ନାରାୟଣ, ନିଜକୁ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚାଇ, ମାୟାରେ ଜଗତକୁ ଭ୍ରମିତ କରି ଚାଲିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଶକ୍ତି କେବଳ ଭଗବାନ ଶିବ, ଦିବ୍ୟ ଋଷି ନାରଦ ଓ କପିଳ ଜାଣନ୍ତି । ଯେଉଁ କୃଷ୍ଣକୁ ତୁମେ ମାମାପୁତ୍ର, ମିତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପକାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୂତ, ଏବଂ ସାରଥି ଭାବରେ ଅନୁଭବ କର, ସେ ଅସଲି ଅନ୍ୟ ।” “ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟି, ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ଅହଂକାର ନିର୍ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ମନରେ ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ସେଥିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କେହି ଦୋଷ ନାହିଁ । ତଥାପି, ଦେଖ, ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ଥିବା ପ୍ରତି ଅନୁକମ୍ପା—ମୁଁ ଜୀବନ ଛାଡ଼ୁଛି, କୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ଆଗରେ ଆସିଛନ୍ତି ।” “ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ଭକ୍ତିରେ ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ଦେହ ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଆଶା ରହିନାହିଁ । ସେ ଭଗବାନ ମୋ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁକିରହନ୍ତୁ; ହସିଥିବା ମୁଁହ, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦୀପ୍ତିମାନ ପଦ୍ମମୁଁହ, ଚାରି ଭୁଜା, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ରହିଛନ୍ତି ।” ତାପରେ, ସୂତ କହିଲେ: ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏହି ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଶରଶୟାରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ ବିଭିନ୍ନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଋଷିମାନେ ଏହା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିଥିଲେ । ସେ ପ୍ରକୃତି, ବର୍ଗ, ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଓ ବିବେକ ଓ ଆସକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ । ସେ ଦାନ, ରାଜାଧିକାର, ମୋକ୍ଷ, ନାରୀ, ଭଗବାନ ଭକ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ବିଭାଗ ଓ ଯୋଗ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ତାପରେ, ସତ୍ୟଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଏହାର ଉପାୟ ବିଭିନ୍ନ କଥା, ଇତିହାସ ଓ ପୌରାଣିକ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ । ଏପରି ଧର୍ମ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଶୁଭ ଦିନ ଆସିଗଲା—ଯୋଗୀମାନେ ଚାହିଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ, ଉତ୍ତରାୟଣ । ଭୀଷ୍ମ ତାଙ୍କର ଜିବନ ଧାରା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କଲେ—ପୀତବସ୍ତ୍ର, ଚାରି ଭୁଜା, ଅନ୍ଧ ନ ହୋଇଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ । ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ନଷ୍ଟ, ଯୁଦ୍ଧର କ୍ଳାନ୍ତି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୂର ହୋଇଗଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଦେହ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: “ମୋ ମନ, ତୃଷ୍ଣା ଛାଡ଼ି, ସାତ୍ୱତମଧ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ୟାପକ ଭଗବାନ, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଜନ୍ମ ଶ୍ରୋତ ଯାହାର, ସେ ଭଗବାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉ । ମୋର ପ୍ରେମ ତିନି ଲୋକର ଆନନ୍ଦ, ତମାଳ ଗଛ ପରି ଶ୍ୟାମ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ପୀତବସ୍ତ୍ର, ଚୁଲ ଲହରି, ଲୋଟସମୁଁହ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମିତ୍ର—ସେ ଭଗବାନରେ ଶାଶ୍ୱତ ହେଉ ।” “ଯୁଦ୍ଧରେ, ଘମରେ ମୁଁହ ଦୀପ୍ତ, ଘୋଡ଼ାର ଧୂଆଁରେ ଚୁଲ ଧୂସି, କବଚ ଚମକୁଛି, ମୋ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ ଭିଦି, କୃଷ୍ଣ ମୋ ସ୍ୱରୂପ ହେଉ । ମିତ୍ରର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ରଥ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ପାର୍ଥଙ୍କ ମିତ୍ର, ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ନେଇଥିଲେ, ସେ ଭଗବାନରେ ମୋ ପ୍ରେମ ଶାଶ୍ୱତ ହେଉ ।” “ବନ୍ଧୁ ହତ୍ୟା ଦୋଷ ଭାବରେ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, କୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଭ୍ରମ ଦୂର କଲେ—ମୋର ପ୍ରେମ ତାଙ୍କର ପଦେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉ ।” “ମୋ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବାକୁ, କୃଷ୍ଣ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଛାଡ଼ି, ରଥରୁ ଲାଫ କରି, ଉପର ଓଡ଼ଣା ପଡ଼ି, ଚାବୁକ ହାତରେ, ହରି ହାତୀ ମାରିବାକୁ ଯାଇଥିବା ପରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ । ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭିଦି, ଧନୁ ଭଙ୍ଗ, ଶରୀର ରକ୍ତରେ ଭିଜି, ଆକ୍ରମଣକାରୀ ମୋ ପ୍ରତି ଆସିଲେ—ସେ ମୁକୁନ୍ଦ ମୋ ଶରଣ ହେଉ ।” “ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମୋ ପ୍ରେମ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥରେ ଦଣ୍ଡ, ଚାବୁକ ଧରିଥିବା, ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଭଗବାନ, ଯେଉଁଠି ହତ ଯୋଧାମାନେ ଦେଖି ନିଜ ସ୍ଵରୂପ ପାଇଥିଲେ, ସେ ଭଗବାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଉ ।” “ଗୋପୀମାନେ, ଚାଲିବାରେ ଗ୍ରାସ, ହସରେ ଆନନ୍ଦ, ଚାହିଁବାରେ ପ୍ରେମ ଓ ଭାଣ୍ଡା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ଅନୁକ୍ରମ କରି, ମୂଢ଼ ଓ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ସ୍ଵରୂପରେ ଲୀନ ହେଇଥିଲେ ।” “ୟୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଘେରି, କୃଷ୍ଣ ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ହୋଇ, ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଦେଲେ—ସେ ନିଜ ସ୍ଵରୂପ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ।