ଭୀଷ୍ମଦେବ ଯେତେବେଳେ ଶରଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦେବତା ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନେ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସହଯୋଗୀ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ନମସ୍କାର କଲେ। ସେଠାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାମୁନିମାନେ, ଦେବମୁନିମାନେ, ରାଜର୍ଷିମାନେ—ସମସ୍ତେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ। ପର୍ବତ, ନାରଦ, ଧୌମ୍ୟ, ବଦରାୟଣ, ବୃହଦଶ୍ୱ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ରେଣୁକାପୁତ୍ର ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମଦ, ତୃତ, ଗୃତ୍ସମଦ, ଅସିତ, କକ୍ଷୀବନ, ଗୌତମ, ଅତ୍ରି, କୌଶିକ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମରତ ଓ କଶ୍ୟପ, ଅଙ୍ଗିରାଦି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଆସିଥିଲେ। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଯେତେବେଳେ ଏଠାରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଧନ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଦେବ—ଯିଏ ଧର୍ମର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ—ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କଲେ, ଯିଏ ନିଜ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ, ଏବଂ ସ୍ୱଶ୍ରୀର ମହିମା ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅତିସ୍ନେହ ଜଳରେ ଆନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଭୀଷ୍ମଦେବ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ: "ହାୟ, କେତେ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାୟ! ଧର୍ମପୁତ୍ରମାନେ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଛ, ତଥାପି ଏପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ। ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପରେ, କୁନ୍ତୀ ଅନେକ ଦୁଃଖ ସହିଛନ୍ତି, ତୁମ ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ସଂଘର୍ଷ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏସବୁ ଦୁଃଖ ସମୟର ନିୟମ; ସଂସାର ଓ ତାହାର ଶାସକମାନେ ସମୟର ଅଧୀନ, ଯେପରି ମେଘ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମର ପୁତ୍ର ରାଜା, ଭୀମ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଖରେ ଗାଣ୍ଡୀବ ଓ କୃଷ୍ଣ ତୁମ ସହଯାତ୍ରୀ, ସେଠି ଅପମାନ କିପରି ଆସିପାରିବ? ହେ ରାଜନ୍, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କେହି ଜାଣିପାରେନି, ଜିଜ୍ଞାସୁମାନେ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ମୁହଁ ଖାଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ଦୈବ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୁଝ, ଏବଂ ଅନାଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ଏହି କୃଷ୍ଣ, ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ଭୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହି, ନିଜ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସଂସାରକୁ ମୋହିତ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଶକ୍ତି କେବଳ ଭଗବାନ୍ ଶିବ, ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଓ କପିଳ ଜାଣନ୍ତି। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ମାମା, ବନ୍ଧୁ, ଉପଦେଷ୍ଟା, ଦୂତ, ସାରଥି ଭାବିଛ, ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ସମଦର୍ଶୀ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ, ଅହଂକାରଶୂନ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କେବେ ଦୋଷ ଲାଗେନି। ତଥାପି, ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ କୃପା ଦେଖ, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ୁଥିଲି, ସ୍ୱୟଂ କୃଷ୍ଣ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିବେଶ କରେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ କାମନା ଓ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଭଗବାନ୍ ଦେବଦେବ, ଚାରିବାହୁ, ହସ୍ମୁଖ, ରକ୍ତନେତ୍ର, କମଳମୁଖ, ପୀତାମ୍ବର ଧାରଣ କରି, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଉନ୍ତୁ, ଏହା ମୋର ଧ୍ୟାନର ପଥ। ସୂତଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ରୁଷିମାନେ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ଶୁଣିଲେ। ତିନି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ ଓ ପ୍ରକୃତିଅନୁସାରେ ଲୋକର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ବିବେକ ଓ ଅନୁରାଗ, ଦାନ, ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷ, ନାରୀ ଓ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି, ଏବଂ ତାହାର ବିଭାଗ ଓ ଯୋଗ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଭୀଷ୍ମ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଓ ତାହାର ଉପାୟ ବିଭିନ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଇତିହାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ଏହିପରି ଧର୍ମ କଥା କହୁଥିବାବେଳେ, ଯୋଗୀମାନେ ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଅଭିଲାଷା କରୁଥିବା ଶୁଭ ଉତ୍ତରାୟଣ ସମୟ ଆସିଗଲା। ତାପରେ, ଭୀଷ୍ମଦେବ ନିଜ କଥାକୁ ନିବୃତ୍ତ କଲେ, ମନକୁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ନିର୍ମଳ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର କଲେ। ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୀତାମ୍ବର ଧାରଣ କରି, ଚାରିବାହୁ, ନିର୍ମିଳିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିହାରିଲେ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ କ୍ଷୟ ହେଲା, ଯୁଦ୍ଧର କ୍ଳାନ୍ତି କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୂର ହୋଇଗଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହେଲା, ତାପରେ ସେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଭୀଷ୍ମଦେବ କହିଲେ: "ମୋର ମନ ଏବେ ତୃଷ୍ଣାରୁ ମୁକ୍ତ, ସାତ୍ୱତମୁଖ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିଜ ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭଗବାନ୍ ଉପରେ ନିଶ୍ଚଳ; ସେ କେବେ କେବେ ପ୍ରକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜନ୍ମର ସ୍ରୋତ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ତିନି ଲୋକର ଆନନ୍ଦ, କଳାମୂଳ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୀତବସ୍ତ୍ର, ଗୁଞ୍ଜାମାଳା ଚୂଡ଼ା, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସୁହୃଦ—ମୋର ପ୍ରେମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚଳ ହେଉ। ଯୁଦ୍ଧରେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ମୁଖ ଶ୍ରମରେ ପରିଶ୍ରମିତ, ଚୂଡ଼ା ଘୋଡ଼ାର ଧୂଳିରେ ଧୂସର, କଞ୍ଚୁକ ଚମକିଥିଲା, ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ ଭେଦି ଯାଇଥିଲା—ସେ କୃଷ୍ଣ, ମୋର ସ୍ୱରୂପ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ରହନ୍ତୁ। ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ, ସୁହୃଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଖି, ଶତ୍ରୁ ସେନାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା, ଶକ୍ତିହୀନ କରିଥିବା, ପାର୍ଥଙ୍କ ବନ୍ଧୁ କୃଷ୍ଣପାଇଁ ମୋର ପ୍ରେମ ଅଟୁଟ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ଶତ୍ରୁ ସେନା ଦେଖି ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେ ହତ୍ୟାର ଅପରାଧ ବୋଧରେ ଅସ୍ମରଣ ହେଲେ, କୃଷ୍ଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସଂକଟ ଦୂର କଲେ—ମୋ ପରମ ଭକ୍ତି ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ହେଉ। ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ରତିଜ୍ଞା ତ୍ୟାଗ କରି, ଚେଷ୍ଟାରେ ଉତ୍ସର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଚଦର ଖସିଯିବା, ଛଡ଼ି ହାତରେ ରଥରୁ ଅଗ୍ରସର, ହରି ହାତୀ ହନନ ପାଇଁ ଯିବା ପରି ଆସିଥିଲେ।