ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏଭଳି—ସେଇ ରାଜପୁତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହାଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସଂସାରର ଆଧାର, ତାଙ୍କର ଅତି ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ତିନି ଲୋକ କମ୍ପି ଉଠିଲା। ସେ ଏକ ପାଉଁ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଆଂଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ତଳେ ଦବିଗଲା, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସେଠା ପୃଥିବୀ ଏକ ହାତୀର ପାଇଁ ବିଚଳିତ ମଞ୍ଚ ଭଳି ବାଙ୍କି ଗଲା। ସେ ଯେତେବେଳେ ଅତି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଏହି ଜଗତର ଆତ୍ମା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରକୁ ବନ୍ଦ କରିଲେ, ତେବେ ତିନି ଲୋକ ଓ ସେମାନଙ୍କର ପାଳକମାନେ ଅତି ଅସ୍ଥିର ଓ ଶ୍ୱାସରୋଧ ହୋଇ, ହରିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଏପରି ନିଗ୍ରହ କୌଣସି ଚରାଚର ଜୀବରେ ଦେଖିନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିବାସ କରନ୍ତି। ଦୟାକରି ଆମକୁ ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ।” ଭଗବାନ କହିଲେ, “ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କଠିନ ତପସ୍ୟାରୁ ବିରତ କରିବି। ତୁମେ ତୁମ ଉପଯୁକ୍ତ ଲୋକକୁ ଫେରିଯାଅ। ତାଙ୍କର ମୋ ସହିତ ଏକତା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଶ୍ୱାସ ଅବରୋଧ ହୋଇଥିଲା, ହେ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ।” ଏଠାରୁ କିଛି ସମୟ ପରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କର ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ଭୟରୁ ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେଭୃତ (ଭୀଷ୍ମ) ଶରଶୟା ଉପରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେତେବେଳେ, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ସୁନ୍ଦର ସଜିତ ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ସହଯାତ୍ରା କରିଲେ, ବ୍ୟାସ, ଧୌମ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ସହ ରଥରେ ଆସି, ସେଠାରେ ରାଜା କୁବେର ଭଳି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ କୃଷ୍ଣ ସହିତ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବତା ଗୋଟିଏ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରାୟ, ବନ୍ଦନା କଲେ। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନିମାନେ, ଦେବ ଋଷି ଓ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। ପର୍ବତ, ନାରଦ, ଧୌମ୍ୟ, ବଦରାୟଣ, ବୃହଦାଶ୍ୱ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ, ରେଣୁକାନନ୍ଦନ, ବସିଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମଦ, ତ୍ରିତ, ଗୃତ୍ସମଦ, ଅସିତ, କକ୍ଷୀବନ, ଗୌତମ, ଅତ୍ରି, କୌଶିକ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଶୃଙ୍ଗୀ ବ୍ରହ୍ମରତ, କଶ୍ୟପ, ଅଙ୍ଗିରାସ୍ ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ। ଭୀଷ୍ମ, ଯିଏ ଧର୍ମର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନୀ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଉଚିତ ବିଭାଗ ଜାଣିଥିଲେ, ସେ ଏଇ ଉପସ୍ଥିତ ମହାପୁରୁଷମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଲେ। ସେ ଏହିପରି ଭାବରେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ମହିମାକୁ ଜାଣି, ନିଜ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଧାରଣ କରି ନିଜ ହୃଦୟରେ ବିରାଜିତ ଅଛନ୍ତି। ପାଣ୍ଡବମାନେ ନମ୍ରତା ଓ ଭାବନାରେ ବସିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଆଖି ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ଜଳାଞ୍ଜଳିରେ ଭରିଥିଲା। ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ, “ହାୟ, କି ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଅନ୍ୟାୟ! ଧର୍ମପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଗ୍ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ, ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଅତି ଭକ୍ତି କର, ତଥାପି ଏପରି ଦୁଃଖ ତୁମ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ। ପାଣ୍ଡୁ ମହାବୀରଙ୍କ ବିୟୋଗରେ କୁନ୍ତୀ ତୁମ ପାଇଁ ଏକା ଓ ବିଧବା ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ଅନେକ ଦୁଃଖ ସହିଛନ୍ତି। ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅନିଷ୍ଟ କାଳର ନିୟମ; ସଂସାର ଓ ତାଙ୍କର ଶାସକମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ମେଘ ଭଳି କାଳ ର ଅଧୀନ। ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା, ଭୀମ ଗଦାଧାରୀ, ଅର୍ଜୁନ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ତୁମ ବନ୍ଧୁ, ସେଠାରେ କେମିତି ଅନିଷ୍ଟ ଆସିପାରିବ? ଏହି ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା କେହି ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ; ଜିଜ୍ଞାସୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାରେ ଅବାକ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଏହାକୁ ଦୈବ ନିୟମ ଭାବି ତୁମେ ତୁମ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ରକ୍ଷା କର। ଏହି ଭଗବାନ୍, ମୂଳ ନାରାୟଣ, ନିଜ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଭୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଚରଣ କରି, ସଂସାରକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଶକ୍ତି କେବଳ ଭଗବାନ ଶିବ, ଦେବ ଋଷି ନାରଦ ଓ କପିଳ ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁଠାକୁ ବନ୍ଧୁ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦୂତ ଓ ସାରଥି ଭାବରେ ତୁମେ ଦେଖ, ସେ ଏକାତ୍ମ ଓ ନିରହଂକାର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି; ତାଙ୍କର କୃପା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦେଖ, ମୁଁ ଏ ଶରୀର ପ୍ରତ୍ୟାଗ କରିବାବେଳେ କୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ଶରୀର ଛାଡ଼ିବାବେଳେ ସମସ୍ତ ଅଭିଲାଷା ଓ କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମୋ ପ୍ରାଣ ପ୍ରୟାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ୍, ଦେବଦେବ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ରହନ୍ତୁ—ତାଙ୍କର ହସୁଥିବା ମୁହଁ, ରକ୍ତିମ ନୟନ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପିତାମ୍ବର ଓ କମଳମୁଖ ମୋ ଧ୍ୟାନର ପଥ ହେଉନ୍ତୁ। ଏପରି ଭାବରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ତାଳପତ୍ର ଶୟାରେ ଶୟାନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ, ଜାତି, ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ବିରକ୍ତି ଓ ଆସକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ, ଦାନ, ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷ, ସ୍ତ୍ରୀ ଧର୍ମ, ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ଓ ଯୋଗ ଆଦି ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଭୀଷ୍ମ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ଇତିହାସ ଦ୍ୱାରା ଦେଇ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉପାୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ କଥା କହୁଥିବା ସମୟରେ, ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁ ସମୟକୁ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଅଭିଲଷିତ କରନ୍ତି, ସେହି ଶୁଭ ସମୟ ଆସିଗଲା—ଉତ୍ତରାୟଣ। ଭୀଷ୍ମ ଏବେ ନିଜ ଭାଷାକୁ ନିବୃତ କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଅବିଚଳ ଚିତ୍ତରେ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥିତ, ପିତାମ୍ବରଧାରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟି କୃଷ୍ଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ନଶ୍ୱ, ଯୁଦ୍ଧର କ୍ଲାନ୍ତି କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୂର ହୋଇଗଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ କ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସେ ପ୍ରଭୁ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।