କେହି କହନ୍ତି ଯେ, ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ, ଯଦୁବଂଶର ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳାଘ୍ୟ ନାମକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଭୂମିରେ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଚନ୍ଦନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଆଉ କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ, ଅଜନ୍ମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଏହି ଭୂମିର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ । ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଭାରକ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରରେ ବୋତ ଭଳି ଡୁବୁଥିବା ବେଳେ, ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଭଗବାନ୍ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । କିଛି ଲୋକ କହନ୍ତି, ଏହି ଲୋକର ଅବିଦ୍ୟା, କାମନା ଓ କର୍ମରେ ପୀଡିତ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ଓ ସ୍ମରଣ କଲେ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଚମତ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ଆସିଥିଲେ । ଏହି ଭୂମିରେ ଯେଉଁମାନେ ନିରନ୍ତର ଭାଗବତ କଥା ଶୁଣନ୍ତି, କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ଯାହା ସଂସାର ଦୁଃଖର ଶେଷ କରେ । ମହାପ୍ରଭୁ, ଆମେ ତୁମର ଶରଣ ନେଇଛୁ, ତୁମେ ଏବେ ଆମକୁ ଛାଡିଯିବେ କି? ଆମେ ରାଜସିଂହାସନ ଓ ତାହାର ଦୋଷରେ ବନ୍ଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ପଦପଦ୍ମ ବିନା ଆମ ପାଖରେ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ । ପାଣ୍ଡବ ଓ ଯଦୁମାନେ କି? ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ନ ଦେଖିଲେ, ଆମେ କେବଳ ନାମ ଓ ଆକୃତି ମାତ୍ର । ହେ ଗଦାଧର, ଏ ଭୂମି ଏବେ ତୁମ ଚରଣ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ତୁମେ ନଥିଲେ ଏ ଭୂମି ଆଉ ଏଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବ ନାହିଁ । ତୁମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଦେଶ, ଉଦ୍ଭିଦ, ଅରଣ୍ୟ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ସମୃଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୋଇ ରହିଛି । ତେଣୁ, ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ମୋର ପାଣ୍ଡବ ଓ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଏ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମମତା ବନ୍ଧନକୁ ଛିନ୍ଦିଦିଅ । ମୋର ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନ ଲାଗି, ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଯେପରି ଅବିରତ ଭାବେ ସାଗରକୁ ବହେ, ସେପରି ତୁମେ ଉପରେ ନିରନ୍ତର ଭକ୍ତି ବଢ଼ି ଚାଲୁ । ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ହେ ବୃଷ୍ଣିମୁଖ୍ୟ, ଅଧର୍ମୀମାନଙ୍କ ନାଶକ, ରାଜବଂଶରେ ଅଗ୍ନି, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଶକ୍ତି, ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା ଗୋବିନ୍ଦ, ଯୋଗେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ । ଏପରି ଭାବେ ପୃଥା ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ମଧୁର କଥାରେ ସ୍ତୁତି କଲେ । ଭଲ ଲାଗି, ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର ଧାମ ଶ୍ରୀ ବୈକୁଣ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ମୃଦୁ ହସିଲେ, ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ପୃଥାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଦେଲେ । ପରେ, ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଭଗବାନ୍ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ୱନଗରକୁ ଯିବାକୁ ଯିବା ବେଳେ, ରାଜା ସ୍ନେହବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ । ବ୍ୟାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ଚମତ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଇତିହାସ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ । ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା, ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ବଧ ଚିନ୍ତା କରି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସାଧାରଣ ମନ ଭଳି ମୋହ ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ କହିଲେ: “ହାଁ, ଦେଖ, ମୋ ମୂଢ଼ତା କେତେ ଗଭୀର! ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଦେହ ପାଇଁ ମୁଁ ଅନେକ ସେନା ନାଶ କରିଦେଲି । ଦଶ ହଜାର ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଯଦି ମୁଁ ନରକରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି, ତଥାପି ଶିଶୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବନ୍ଧୁ, ବାପା, ଭାଇ, ଗୁରୁମାନେ ଯେଉଁ ହତ ହେଲେ, ସେ ଦୋଷ ମୁଁ କେବେ ଛାଡିପାରିବି ନାହିଁ । ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁ ହନନ ପାପ ନୁହେଁ, ଏହି ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ମୋର ମନକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଉନାହିଁ । ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁତା ଜନ୍ମିଛି, ବିଶେଷକରି ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାଙ୍କର ସମ୍ବନ୍ଧୀ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ମୁଁ ଅପସାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ । କାରଣ ମାଟି ମାଟିକୁ ଶୁଧ କରିପାରେ ନାହିଁ, ମଦ୍ୟ ମଦ୍ୟର ଦାଗ ହଟାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏକ ହତ୍ୟାକୁ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ କରିପାରିବି ନାହିଁ ।” ଏବେ, ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର କହିବି, ଯାହା ସପ୍ତ ରାତି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଆମ୍ବରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚଳିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେଖିପାରିବେ । “ଓଁ, ଭଗବତ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଜାଣି, ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍ । ପବିତ୍ର ଜଳ, ଫୁଲ, ଜଡ ମୂଳ, ଫଳ, କିଶୋର ଅଙ୍କୁର, ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ବିଶେଷକରି ତୁଳସୀ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବେ । ପୃଥିବୀ, ଜଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନର ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲେ, ନିୟମିତ, ଶାନ୍ତ, ଅଳ୍ପଭାଷୀ, ଅଳ୍ପଭୋଗୀ ମୁନି ଏହାକୁ ପୂଜିବେ । ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତିତ, ଭଗବାନ୍ ନିଜ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରକଟିତ ହେବେ; ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଉପାସନା ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ମନ୍ତ୍ରସ୍ଥିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଇ, ମନକୁ ମନ୍ତ୍ରରେ ଏକାଗ୍ର କରି ପୂଜିବେ । ଏପରି ଦେହ, ମନ, ବାଣୀ ଓ ହୃଦୟର ଭକ୍ତିରେ ଯେଉଁ ସେବା ହୁଏ, ତାହା ସତ୍ୟ ଉପାସନା । ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଅନୃଜୁ ହୋଇ ଭଲ ଭାବରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଭଗବାନ୍ ସେମାନଙ୍କର ଭକ୍ତି ବଢ଼ାନ୍ତି ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦାନ କରନ୍ତି, ଯାହା ସାଧାରଣ କର୍ମରେ ମିଳେ ନାହିଁ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରୁ ବିରକ୍ତ ଲୋକ ନିରନ୍ତର ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ, ଭକ୍ତିଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ । ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ରାଜପୁତ୍ର ସମ୍ମାନରେ ପରିକ୍ରମା କରି, ମଧୁବନକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣ ଚିହ୍ନ ପୂତିତ । ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହୋଇ, ରାଜା ସଦ୍ବ୍ୟବହାରରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କଲେ, ଏବଂ ସେ ଶାନ୍ତିରେ ବସି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ନାରଦ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, କେଉଁ ଦେଖି ତୁମେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ବସିଛ? କି ଅଭିଲାଷା କିମ୍ବା ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଧନ ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ?