ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ବି ଏହି ପ୍ରକାରର ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ—ଯିଏ ମଦୋନ୍ମତ, ଅବଧାନ ହରାଇଥିବା, ପାଗଳ, ଶୁଅଥିବା, ଶିଶୁ, ନାରୀ, ଅସହାୟ, ଶରଣାଗତ, ଅସ୍ତ୍ରହୀନ କିମ୍ବା ଭୟଭୀତ। ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଦୟାହୀନ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରି ନିଜ ଜୀବନ ଚାଲାଇଥାଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଭଲ, କାରଣ ଏହିପରି ଅପରାଧରେ ଲୋକ ଅଧୋଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମନେ ପଡ଼ିଲା—“ମୁଁ ତୁମର ପୁଅମାନେଂକୁ ମାରିଥିବା ଏହି ଅହଂକାରୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଟି ଆଣିବି।” ଏହିପରି ଅତି ଦୁଷ୍ଟ, ଆକ୍ରମଣକାରୀ, ବନ୍ଧୁ ଘାତକ, ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁଗତି ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ବଂଶକୁ ଅପମାନିତ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ମନେ କଲେ। ସୂତଦେବ କହିଲେ, ଏପରି ଧର୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ବିଚାର କରୁଥିବା ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନା ସত্ত୍ୱେ, ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କର ଗୁରୁପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରିଥିଲେ। ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କ ଶିବିରକୁ ଫେରି, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସାରଥି ସ୍ୱପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଦେଲେ, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅମାନେଂକ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦ ଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ, ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିଗତ କରିଲେ—ସେ ରସୀରେ ବାନ୍ଧା, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ଭାସିଥିଲେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି କୃପୀ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର, ଦୟାରେ ଅବନମ୍ର ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପତିକୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଦୟାରେ କହିଲେ, “ଉହାକୁ ଛାଡ଼, ଛାଡ଼। ସେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସତ୍ୟ ସର୍ବଦା ଗୁରୁ।” ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ରହସ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବହାର ଶିଖିଥିଲ। ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ଏବେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଆକାରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଅର୍ଧାଂଗୀ କୃପୀ ମଧ୍ୟ ଏଉଁ ଶୂରବୀର ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ମହାନୁଭାବ, ତୁମ ବଂଶ ଯେଉଁଠି ମାନ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଏପରି କଲଙ୍କ ଲାଗି ଦୁଷ୍ଟି ଆସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ମାତା ଗୌତମୀ, ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ମୁଁ ଯେପରି ମୋ ପୁଅମାନେଂକ ପାଇଁ ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିଛି, ସେପରି ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଉ ନାହିଁ। ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି କ୍ରୁଧିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇପାରନ୍ତି। ସୂତଦେବ କହିଲେ, ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରୀ ରାଣୀଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମମୟ, ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୟାମୟ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ବାକ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନକୁଳ, ସହଦେବ, ଯୁୟୁଧାନ, ଧନଞ୍ଜୟ, ଦେବକୀନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁରୁଷ-ନାରୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଭୀମ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, କହିଲେ—ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟାୟରେ ଶୁଅଥିବା ଶିଶୁମାନେଂକୁ ମାରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଯଥାଯଥିତ। ଭୀମ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭଗବାନ୍ ଅପନ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖି ହଲକା ହସରେ କହିଲେ— “ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଆକ୍ରମଣକାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ; ତଥାପି ଆକ୍ରମଣକାରୀ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଯଥାଯଥିତ। ମୁଁ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱ ଶିଖାଇଛି—ମୋ ଉପଦେଶ ପାଳନ କର।" "ତୁମେ କୁରୁଙ୍କୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର, ଯାହା ତୁମ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେବ; ଏବଂ ଭୀମ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ମୋତେ ଯାହା ପ୍ରିୟ, ତାହା କର।" ସୂତଦେବ କହିଲେ, ଅର୍ଜୁନ ହରିଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ତାଙ୍କ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ମଣି ଓ କେଶ କାଟିଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ରସୀରେ ବାନ୍ଧି, ପାପରେ ତେଜ ହରାଇ, ମଣି ହରାଇ, ଶିବିରରୁ ବାହାରେ ନେଇଯାଇ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାମଧାରୀଙ୍କୁ ଦେହ ଶାସ୍ତି ହେଉଛି—ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇବା, ଧନ ନେଇବା ଓ ଦେଶନିକାଳ କରିବା; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ। ପୁଅ ହାରାଇ ଦୁଃଖିତ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଓ କୃଷ୍ଣା ଏକାଠି ହୋଇ ପିତୃକ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ମଧ୍ୟରେ ଜନମାନେ ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଧାମରେ ବସିବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।” ଏହିପରେ, ଲୋକମାନେ ସଂସାରରେ ଶ୍ରୀଦାମ୍ପତ୍ୟ ଦ୍ଵାରା ଶିଶୁମାନେଂକୁ ଦୟାରେ ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମିଷ୍ଠ କୁହୁକୁହୁ ଓ ଚଳନ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଶିଶୁମାନେଂକର ସ୍ନିଗ୍ଧ ପଙ୍ଖ ଛୁଆଁ, କୁହୁକୁହୁ ଧ୍ୱନି ଓ ଆକର୍ଷକ ଭାବରେ ଚଳିବା ଦେଖି, ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୁଲି ଶୁଭ ଅନୁଭୂତି କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ଏହି ଦୁଇ ଦମ୍ପତି ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେଂକୁ ଏବଂ ଲୋକମାନେଂକୁ ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧି, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ମନେ ଦିନ କାଟୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେମାନେ ନିଜ ଶିଶୁମାନେଂକ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜି ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ। ଏହି ଅବସରରେ ଏକ ଶିକାରୀ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଆସି, ତାଙ୍କ ଘର ବାସ ନିକଟ ଶିଶୁମାନେଂକୁ ଦେଖି, ଜାଳ ପତି ଧରିଲେ। ପରେ, ଦୁଇ ପିଜୁ ଦମ୍ପତି ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ମା ପିଜୁ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେଂକୁ ଜାଳରେ ବନ୍ଧା ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରି, ସେମାନେଂକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ। ଏହି ଅତି ସ୍ନେହ ଓ ମୋହରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଜାଳରେ ପଡ଼ି, ଅବିବେକରେ ବନ୍ଧିଗଲେ। ପିତା ପିଜୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନମାନେଂକୁ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଅପେକ୍ଷା ବେଶି ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନାଧାର ଭାର୍ୟାକୁ ଏଭଳି ବନ୍ଧା ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କଲେ—“ହଁ, ମୋର ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମୂଢ଼ ମନର ଫଳ ଦେଖ; ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା।