ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ, “ହେ ପାପରହିତ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କରେ। ତୁମେ ନିରାଶ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ହରି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ଆଣିବେ।” ଏହି କଥାକୁ ସୁତା ଗୋସ୍ୱାମୀ ଶୁଣି, ମହାର୍ଷି ନାରଦ ତୁରନ୍ତ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନାରଦ କହିଲେ, “ଏ ଶିଶୁ, ମନୋଯୋଗ ଦେଇ ଶୁଣ। ଏହି ଯୋଗ ଓ କଳିଯୁଗର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଶିଳ୍ପ, ନୀତି, ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗ ମାର୍ଗ ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ଲୋକେ ଏବେ ଅଘାସୁର ପରି ଚଳାକି ଓ ପାପକାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଧର୍ମିକ ଲୋକ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଧର୍ମିକ ଲୋକ ଆନନ୍ଦିତ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରେ, ସେଇ ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ ଓ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହେ। ଏହି ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ଦେଖି, ପୃଥିବୀ ଏବେ ଭାରବାହିଣୀ ହୋଇଯାଇଛି; ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ହ୍ରାସ ପାଉଛି। ଏବେ କେହି ତୁମକୁ ତୁମ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକମାନେ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛ। ତଥାପି ବୃନ୍ଦାବନ ସଂଯୋଗରେ ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ଯୁବତୀ ଓ ତରୁଣୀ ହେଲା; ବୃନ୍ଦାବନ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତି ନୃତ୍ୟ କରେ। ଏଠାରେ ଗ୍ରାହକ ନଥିବାରୁ, ବୟସ ବି ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଛାଡିନାହିଁ; ସ୍ୱଲ୍ପ ସଂତୋଷରେ ସେମାନେ ନିଜକୁ ବିଶ୍ରାମରେ ଭାବନ୍ତି। ଏବେ ଭକ୍ତି ଦେବୀ ପଚାରିଲେ, “ହେ ନାରଦ, ଅଶୁଦ୍ଧ କଳି କିପରି ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ? କଳି ଆସିବା ସହିତ ଧର୍ମର ସାର ଖେଉଁଠାରେ ଗଲା? ଦୟାମୟ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବି କିପରି ଅଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ମୁଁ ଆନନ୍ଦିତ ହେବି।” ନାରଦ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁପରି ପଚାରିଛ, ଶିଶୁ, ପ୍ରେମରେ ଶୁଣ; ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିଦେବି, ତୁମର ଭ୍ରମ ଦୂର ହେବ। ଯେତେବେଳେ ମୁକୁନ୍ଦ, ପ୍ରଭୁ, ପୃଥିବୀ ଛାଡି ନିଜ ଧାମକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେହି ଦିନଠାରୁ କଳି ଆସି, ଧର୍ମ ମାର୍ଗକୁ ବାଧା ଦେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଦିଗ୍ବିଜୟ ସମୟରେ କଳି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମାରିନଥିଲି, ମଧୁ ଉଠାଉଥିବା ମଧୁମକୁ ଯେପରି ଛାଡିଦିଏ, ସେପରି। ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ, କଳିରେ କେଶବଙ୍କ ସ୍ତୁତି କଲେ ସେହି ଫଳ ପୁରା ମିଳେ। କଳି ଏକାକାର, ନିର୍ବିଷୟ ଓ ନିରସ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁରାତ୍ନ କଳିକୁ ଏହି ଯୁଗର ଲୋକଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ଅପକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସାର ସବୁଠାରୁ ହରାଇଯାଇଛି; ପୃଥିବୀରେ ବସ୍ତୁମାନେ ମାନେ ଚୋପା ଭଳି ଅନ୍ତସାର ବିହୀନ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘରେ ଘରେ ଭାଗବତ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣା ଲୋଭରେ ଗଳ୍ପର ସାର ହରାଇଯାଇଛି। ଅତି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ନାସ୍ତିକ ଓ ନରକୀୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରହେ, କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ରତା ରହିନାହିଁ। ଅତି ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କଳିତ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହାର ସାର ହରାଇଯାଇଛି। ମନର ପରାଜୟ, ଲୋଭ, ପାଖଣ୍ଡ ଓ କୁବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ନିଜ ଜୀବନୀ ସହ ବଫାଲା ପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନରେ ପାରଙ୍ଗତ, କିନ୍ତୁ ମୋକ୍ଷ ଲାଭରେ ଅପାରଙ୍ଗତ। ଏବେ କୌଣସି ସଂପ୍ରଦାୟର ନେତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ବୈଷ୍ଣବ ନାହାନ୍ତି; ଏପରି ସତ୍ୟର ସାର ସମସ୍ତଠାରୁ ହରାଇଯାଇଛି। ଏହା ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ, କାହାକୁ ଦୋଷ ଦେବି? ତେଣୁ କମଳାକ୍ଷ ଭଗବାନ ଏହି ସବୁ ଦେଖି ମୌନ ରହିଛନ୍ତି। ସୁତା କହିଲେ, ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଭକ୍ତି ଦେବୀ ପୁନଃ କହିଲେ, “ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ହେ ଶୌନକ।” ଭକ୍ତି କହିଲେ, “ହେ ଦେବମୁନି, ତୁମେ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ମୋର ପୁଣ୍ୟରେ ଆସିଛ। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଦର୍ଶନେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଯିଏ ମାୟାର ଆଧାର ଶରୀରୀ, ଏକ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସମସ୍ତ ବାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ବିଜୟ। ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଧ୍ରୁବ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପଦ ଲାଭ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୁଭର ଧାମ ତୁମକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।” ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା—ନାରଦଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ଭକ୍ତିର ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବା। ନାରଦ କହିଲେ, “ଶିଶୁ, କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କର; ତୁମ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ। ସେଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୌପଦୀଙ୍କୁ କୌରବ ବିପଦରୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ, ଗୋପୀମାନେ ରକ୍ଷା କଲେ; ସେ କୃଷ୍ଣ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? କିନ୍ତୁ, ଭକ୍ତି, ତୁମେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣଠାରୁ ବି ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ଡାକିଲେ, ପ୍ରଭୁ ନିମ୍ନ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ତିନି ଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ କଳିରେ କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ମିଳେ। ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ଚେତନ୍ୟ ଆତ୍ମା ତୁମକୁ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାନ୍ଗନା ଭାବେ, ପରମାନନ୍ଦ ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତୁମେ ହାତ ଜୋଡି ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ତେବେ କୃଷ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, “ମୋର ଭକ୍ତମାନେ ଉପରେ ପୋଷଣ କର।” ତୁମେ ସେ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ହରି ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ତୁମକୁ ମୁକ୍ତିକୁ ଦାସୀ ଭାବେ ଦେଲେ, ଏହି ଦୁଇଜଣ—ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟକୁ ତୁମ ସନ୍ତାନ କଲେ। ବୈକୁଣ୍ଠରେ ତୁମେ ନିଜ ରୂପରେ ପୋଷଣ କର, ଭୂଲୋକରେ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଛାୟା ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅ। ମୁକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ସହ ତୁମେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଲ, କୃତଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦ୍ଵାପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲ। କଳିରେ ମୁକ୍ତି କୁ-ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେଲେ; ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏଠାରେ ମୁକ୍ତି ତୁମ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ତୁମ ପାଖରେ ରକ୍ଷିତ। ଅବହେଳା ଦ୍ୱାରା କଳିରେ ତୁମ ସନ୍ତାନ ଦୁଃଖୀ ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ତଥାପି ଚିନ୍ତା କରନାହାଁ, ମୁଁ ଉପାୟ ଚିନ୍ତାବି। ଏ ଶୋଭନା, କଳି ପରି ଯୁଗ ଆଉ କେଉଁଠି ନାହିଁ; ଏହି ଯୁଗରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରିବି।