ଏହି ଘଟଣା ମହାଭାରତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଃଖ ଓ ନ୍ୟାୟର ଏକ ଗଭୀର ଅଧ୍ୟାୟ। ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଏକ ଭୟାନକ, ଦାହଜ୍ଵଳାଳୁ ଶକ୍ତି ଆସୁଛି, ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଅଜଣା ଶକ୍ତି କ’ଣ? କେଉଁଠାରୁ ଆସୁଛି, ହେ ଦେବଦେବ?” ତାହାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଏହା ହେଉଛି ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର। ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ଆସିବାରୁ, ସେ ଏହାକୁ ଉପସାମ କରିବା ଉପାୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରତିବିମ୍ବ କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ନାହିଁ, କେବଳ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ନିବାରଣ କରାଯିବ। କେବଳ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକ ଏପରି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିପାରନ୍ତି।” ଏହା ଶୁଣି, ଅର୍ଜୁନ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ତାଲେ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଦୁଇ ଅସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ଏକାଠି ହୋଇ, ବାଣମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲା, ଏହି ଜ୍ଵାଲା ସୂର୍ଯ୍ୟାଗ୍ନି ପରି ବଢ଼ିଗଲା। ଏହି ଦାହଜ୍ଵଳାଳୁ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ତିନି ଲୋକ ଜଳିଯିବା ପରି ଲାଗିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏହାକୁ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ଭାବିଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ଓ ବିପନ୍ନ ହେଉଥିବାରେ, ଅର୍ଜୁନ, ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଇଁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଉପସାମ କଲେ। ତା’ପରେ, ଅର୍ଜୁନ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ଗୌତମୀପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ପଶୁ ପରି ଦୃଢ଼ ଦୂର୍ବଳ କରି ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଏଭଳି ଶତ୍ରୁକୁ ଶିବିରକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ବେଳେ, କ୍ରୋଧିତ ଅର୍ବିନ୍ଦନୟନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଉଠିଲେ, “ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ନାମମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଅନି! ଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଶୟନରତ ଶିଶୁମାନେ ରାତିରେ ହତ୍ୟା କରିଛି।” ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧର୍ମର କଥା କହି, ଉଚିତ ଅନୁଚିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, “ଯିଏ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ, ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ପ୍ରମାତ୍ତ, ଶୟନଶୀଳ, ଶିଶୁ, ନାରୀ, ଅଶକ୍ତ, ଶରଣାଗତ, ନିରାୟୁଧ, ଭୟଭୀତ—ଏପରି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଧର୍ମ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଏଠି ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟ, ଦୟାହୀନ, ପରଜୀବୀ ଅପରାଧୀ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଉଚିତ, ତାହା ନ ହେଲେ ଏମିତି ପାପରେ ମନୁଷ୍ୟ ପତିତ ହୁଏ। ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲ, ‘ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ରଘାତକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଟି ଆଣିଦେବି।’ ଏହିପରି ଅପରାଧୀ, ବନ୍ଧୁଘାତୀ, ଗୁରୁଦ୍ରୋହୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କର, ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ଅପମାନ କରିଛି।” ଏଠି, ଅର୍ଜୁନ ଧର୍ମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବରେ ପଡ଼ି, ଗୁରୁପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେନାହିଁ। ପରେ ଶିବିରକୁ ଫେରି, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସାରଥି ଅର୍ଜୁନ, ଦୁଃଖିତ ପତ୍ନୀ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ଖବର ଦେଲେ। ଏଠି, ଗୁରୁପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୂର୍ବଳ ଓ ଲଜ୍ଜିତ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମୃଦୁସ୍ଵଭାବାଳୁ ମାଆ କୃପୀ ଦୟାବଶତଃ ଅଞ୍ଜଳି ଜୋଡ଼ିଲେ। ସେ ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେଉଥିବା ଦେଖି, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଭାର୍ୟା କହିଲେ, “ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୁରୁ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଶସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଶିଖିଛ, ଏହି ଗୁରୁଙ୍କ ଦୟାରେ। ଏହି ଦ୍ରୋଣର ଅଂଶ ଏହାରେ ଅଛି, ଅର୍ଧ ଅଂଶ ମାଆ କୃପୀଙ୍କୁ ରହିଛି। ଏହିପରି କଳଙ୍କ ତୁମ ପବିତ୍ର କୁଳକୁ ଲାଗିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଯେପରି ମୋ ପୁତ୍ରମୃତ୍ୟୁରେ ଅନେକଥର କାନ୍ଦିଛି, ଏହି ଗୌତମୀଙ୍କ ମୁଖ ନମ୍ର ନ ହେଉ। ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଂଶ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ କ୍ରୁଧିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେମାନେ ସମୂଳେ ନାଶ ହୋଇଯାନ୍ତି।” ଏହି ଧର୍ମମୟ, ନ୍ୟାୟ, ଦୟା, ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଉପଦେଶ ରାଜା ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏବେ ନକୁଳ, ସହଦେବ, ଯୁୟୁଧାନ, ଧନଞ୍ଜୟ, ଦେବକୀନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ, ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ସମେତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭୀମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏମିତି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଶିଶୁମାନେ ନିର୍ମୂଳ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଅପରାଧୀର ମୃତ୍ୟୁ ଉଚିତ।” ଭୀମ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭଗବାନ୍ ମୃଦୁ ହସ୍ୟ କରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅପରାଧୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅପରାଧୀର ଦଣ୍ଡ ଦେଉଅ ଉଚିତ। ମୁଁ ଦୁଇ ପକ୍ଷ କହିଛି—ମୋ ଉପଦେଶ ଅନୁସର। ତୁମେ କୁରୁଙ୍କୁ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର, ଭୀମ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ମୋ ପ୍ରିୟ କଥା ପାଳନ କର।” ଏହିପରି ହରିଙ୍କ ଭାବ ଅନୁମାନ କରି, ଅର୍ଜୁନ ତୁରନ୍ତ ତାଲୱାର ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ମଣି ଓ କେଶ କାଟିଦେଲେ। ତା’ପରେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧି, ତାଙ୍କ ତେଜ ନଷ୍ଟ, ମଣି ବିହୀନ କରି, ଶିବିରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ଏପରି ନାମମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇ, ଧନ ନେଇ, ଦେଶ ଚ୍ୟୁତ କରିବା ଦେହ ଦଣ୍ଡ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ। ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଓ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ସନ୍ତାନବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଶବକ୍ରିୟା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଉଚିତ କ୍ରିୟା କଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ସତ୍ୟପି, ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖ ଆସିଲା। ଲୋକେ ଆନନ୍ଦରେ ବଢ଼ିଲେ, ମାତାପିତା ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ମମତାରେ ଲାଡ଼େଇ କରି, ସେମାନଙ୍କର କୁହୁକୁହୁ ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା ଶୁଣି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ସ୍ପର୍ଶ, କୁହୁକୁହୁ ଓ ମନୋହର ଚଳନ ଦେଖି, ମାତାପିତା କୁସୁମ ମନରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ସେମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ମମତାରେ ପାଳନ କରିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଗୃହସ୍ଥ ଏକ ଦିନ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜି, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏକ ଶିକାରୀ ଅଚାନକ ଆସି, ତାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ଘରକୁ ଫେରୁଥିବା ଦେଖି, ଜାଲ ପତ୍ରି ସେମାନେ ଧରିନେଲା। ତା’ପରେ, ସେ ଦୁଇ ପିଜୁ ମାନେ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ... (ଏଠିଏ ଆଉ ଅଗ୍ରଗତି ଉଲ୍ଲେଖିତ ନାହିଁ, ଏଠିଏ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଜୀବନ ଚିତ୍ରଣ ହେଉଛି।