ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାନୀମାନେ ଏମିତି ଭାବରେ କଥା ହେଉଥିଲେ ଯେ, ସେମାନଙ୍କ ମନ ମୁକୁନ୍ଦ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲଗିଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମଦିରାପାନ କିମ୍ବା ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଏହି ଭାବରେ ସେମାନେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେଥିରେ ଆମେ ଶ୍ରବଣ କରିପାରିବା। ରାନୀମାନେ କହିଲେ, “ଓ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ, ତୁମେ ରାତିରେ ଶୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଅନିଦ୍ରାରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ; ଏହି ସଂସାରର ନାଥ ରାତିରେ ଅମାନ୍ୟ ହୋଇ ଆମ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲୁଚିଯାନ୍ତି। ତୁମେ କି ଆମ ପରି, ତାଙ୍କର କରୁଣାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟରେ ହୃଦୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛ?” “ଓ ଚକ୍ରବାକୀ, ତୁମେ ତୁମ ସାଥୀରୁ ଲୁଚି ରାତିରେ ଅଞ୍ଜଳି ଆଖି ବନ୍ଦ କରି, ବିୟୋଗବେଦନାରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ୱରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛ। ଆମେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ସେବାର ସଉଭାଗ୍ୟ ପାଇଛୁ; କିମ୍ବା ତୁମେ ତୁମ ଚୁଳିରେ ମାଳା ପିନ୍ଧିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛ?” “ଓ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀ, ତୁମେ ଶୟନ କରୁନାହାନ୍ତି, ରାତି ସାରା ଜାଗି ଦୁଃଖ କରୁଛ; କି ମୁକୁନ୍ଦ ତୁମ ଆତ୍ମାର ଚିହ୍ନ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ତୁମେ ଆମ ପରି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛ?” “ଚନ୍ଦ୍ରମା, ତୁମେ ମହା ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ତୁମ ଆଲୋକ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି ଏବଂ ତୁମ ରଶ୍ମିରେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିପାରୁନାହାଁ। ଆମେ ଯେପରି, ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗା ଭାଙ୍ଗା କଥା କହୁଛୁ, ତୁମେ କି ତାଙ୍କୁ ଭୁଲି ନିଜକୁ ଅନ୍ଦେଖା କରି ଚୁପ ରହିଛ?” “ମଲୟ ପର୍ବତର ପବନ, ଆମେ କି କିଛି ଅପରାଧ କରିଛୁ? କାରଣ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ସାର୍ବଭୂମିକ ଚାହିଁ ତୁମେ ଆମ ହୃଦୟରେ ବିୟୋଗବେଦନାର ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛ।” “ଓ ମେଘ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ଆମ ପରି ତୁମେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଭଲପାଉଛ, ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ। ତୁମ ହୃଦୟ ଆମ ପରି ବିକଳ ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଅଶ୍ରୁଧାରା ବର୍ଷାଉଛ।” “କୋକିଳ, ତୁମ କଣ୍ଠ କମ୍ପିତ, ତୁମ ମିଠା ସ୍ୱର ମୃତକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ କରିଦିଏ। କହ, ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ତୁମେ ମନେ ହୁଏ ଆମ ପ୍ରିୟଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛ।” “ପର୍ବତ, ତୁମେ ଅଚଳ, ନିର୍ବାକ୍, ମନେ ହୁଏ କିଛି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବି ରହିଛ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମ ପରି ତୁମେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ପାଦକମଳକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛ।” “ବିନା ପ୍ରିୟଙ୍କ ସ୍ନେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସମୁଦ୍ରର ପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କର ହ୍ରଦ ଶୁଷ୍କ, ହସ୍ତ ଶୁଷ୍କ, ପଦ୍ମ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।” “ହଁସ, ଆସ, ଏହି ଜଳ ପିଅ। ଆମ ପ୍ରିୟ ଶୌରିଙ୍କ ବିଷୟରେ ଖବର ଦେ। ତୁମେ କି ତାଙ୍କର ଦୂତ? ଅଜୟ ଶୌରି କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ଆମ ପ୍ରତି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଛି କି? ଯଦି ସେ ଆମକୁ ଭୁଲିଯିବେ, ତେବେ ଆମେ କାହିଁକି ସେବା କରିବା? ତାଙ୍କର କୃପା ବ୍ୟତୀତ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଭାବରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ କରି ମାଧବଙ୍କ ରାନୀମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠି ମନ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିବାର ଅନୁଭୂତି କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଯେମାନେ ପ୍ରେମରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ନିଜ ପତି ଭାବେ ପାଦ ସେବା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା କ’ଣ ଦେଖାଯିବ? ଏଭଳି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବେଦର ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର କରି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମର ଉତ୍ତମ ପଥ ଦେଖାଇଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଷୋଳେ ହଜାର ଏବଂ ଏକଶେ ରାନୀ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରୁକ୍ମିଣୀ ଆଦି ଆଠଜଣ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ, ଏମାନେ ସ୍ତ୍ରୀମଣି ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାନୀଠାରୁ କୃଷ୍ଣ ଦଶଜଣ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରତାପୀ ଓ ବୀର; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଠାରଜଣ ରଥୀ ଯୋଧ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ—ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଭାନୁ, ସାମ୍ବ, ମଧୁ, ବୃହଦ୍ଭାନୁ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ବୃକ, ଅରୁଣ, ପୁଷ୍କର, ବେଦବାହୁ, ଶ୍ରୁତଦେବ, ସୁନନ୍ଦନ, ଚିତ୍ରବାହୁ, ବିରୂପ, କବି ଓ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ—ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପୁଅ—ନିଜ ପିତା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ। ସେ ବଳଶାଳୀ ରୁକ୍ମିଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ହଜାର ହାତୀର ବଳ ଥିଲା। ଅନିରୁଦ୍ଧ ରୁକ୍ମିଙ୍କ ନାତିକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କଠାରୁ ବଜ୍ର ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯିଏ ଯଦୁବଂଶ ନାଶ ପରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ। ବଜ୍ରଠାରୁ ପ୍ରତିବାହୁ, ପ୍ରତିବାହୁଠାରୁ ସୁବାହୁ, ସୁବାହୁଠାରୁ ଶାନ୍ତସେନ, ଶାନ୍ତସେନଠାରୁ ଶତସେନ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଏହି ବଂଶରେ କେହି ଦରିଦ୍ର, ଅନ୍ତସନ୍ତାନ, ଅଳ୍ପାୟୁ, ଦୁର୍ବଳ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏ ଯଦୁବଂଶର ପୁରୁଷମାନେ କେତେ ଥିଲେ, ଏହା ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଗଣନା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି ବଂଶର ତିନି କୋଟି ଅଠାସି ହଜାର ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଗୁରୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କେ ଯଦୁମାନେ, ଯେଉଁଠି ଅହୂକ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ସେବକରେ ଘିରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଗଣନା କିଏ କରିପାରିବ? ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମାନବ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଅହଂକାରରେ ଲୋକମାନେକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁର୍ଜନମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ, ହରିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଦେବମାନେ ଯଦୁବଂଶର ଏକ ଶତ ଏକ କୁଳରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଏହି ଯଦୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନ୍ ହରି ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ମାପଦଣ୍ଡ ହେଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଉନ୍ନତ କଲେ। ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭାବରେ ଏତେ ଲୀନ ଥିଲେ ଯେ, ଶୟନ, ଆସନ, ଚଳାଚଳ, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଖେଳ, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ।