ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚେସ୍ଟ ମାଳା ଓ କୁଙ୍କୁମ ରେ ରଙ୍ଗିତ, ଖେଳ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ତାଙ୍କ ଚୁଲି ଖୋଲିଯାଇଥିଲା। ଯୁବତୀମାନେ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟିଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ଏମିତି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଗଜ ତା’ର ମହିଳା ଗଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ। କୃଷ୍ଣ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଗାୟିକା, ବାଦକ ଓ ଯୁବତୀମାନଙ୍କୁ ଖେଳ ପାଇଁ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ। ଏମିତି ହସି, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଖେଳାଳି କଥାରେ, ଆଲିଙ୍ଗନରେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଯାହାରେ ସେମାନଙ୍କ ମନ ମୋହିତ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ସେ ସମୟରେ, ମହିଳାମାନେ ମୁକୁନ୍ଦରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ମଦମାତା ବା ମୂଢ଼ଙ୍କ ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦ୍ମନେତ୍ରକୁ ଭାବି। ସେମାନେ କଣ କହିଥିଲେ, ତାହା ଶୁଣ: ରାଣୀମାନେ କହିଲେ: “ହେ କୁରରୀପକ୍ଷୀ, ତୁମେ ରାତିରେ ନିଦ୍ରାହୀନ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଛ, ଯେଉଁଠାରେ ସଂସାରନାଥ ଆମ ପାଖରୁ ଦୂରେ ରହି ଶୋଇଛନ୍ତି। ଆମ ଭଳି କି ତୁମେ ମଧୁର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ହାସ୍ୟରେ ହୃଦୟ ଭିଦ୍ରା ହୋଇଛ? ହେ ଚକ୍ରବାକୀ, ତୁମେ ରାତିରେ ଚକୁ ବନ୍ଦ କରି ତୁମ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖାଏ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଭରା କଣ୍ଠରେ କାନ୍ଦୁଛ; ଆମେ ଯେପରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରୁଛୁ, ବା କି ତୁମେ ଚୂଡ଼ିରେ ମାଳା ପିନ୍ଧିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛ? ହେ ପାନୀୟ ତୀରରେ ଉଠିବା ପକ୍ଷୀ, ତୁମେ ନିଦ୍ରାହୀନ ଏବଂ ଜାଗି ରହିଛ, କି ମୁକୁନ୍ଦ ତୁମ ହୃଦୟର ଚିହ୍ନ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଆମଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅଛ? ହେ ଚନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ତେଜ କ୍ଷୟ ହେଉଛି, ତୁମ ଆଲୋକ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇପାରୁନାହିଁ; ଆମଭଳି ତୁମେ ମନ୍ଦ ଶବ୍ଦ କରୁଛ, ଭୁଲିଗଲା କି? ହେ ମଲୟ ପବନ, ଆମେ କି ତୁମକୁ କିଛି ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିଛୁ? ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚାଉଁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆମ ହୃଦୟରେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ଉଦୟ ହୁଏ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେଉଛ। ହେ ମେଘ, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ଆମଭଳି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଭାବି ଅନୁରାଗରେ ବନ୍ଧିତ, ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖରେ ଆଉ ଆଉ ଅଶ୍ରୁ ବହାଉଛ। ହେ କୋଇଲୀ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ତୁମ ମଧୁର ଶବ୍ଦ ମୃତକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ କରେ; କ’ଣ ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ କ’ରିବି? ମନେ ହୁଏ, ତୁମେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛ। ହେ ପାହାଡ଼, ତୁମେ ଚୁପ୍ ଏବଂ ନିସ୍ଚଳ; ମନେ ହୁଏ, ତୁମେ ମହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛ। ଆମଭଳି ତୁମେ ବସୁଦେବପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ବାହୁଡ଼ିଆ କରିବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଛ କି? ହେ ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟାମାନେ, ତୁମ ହ୍ରଦ ଶୁଷ୍କ ଓ ହସ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ପ୍ରିୟବିହୀନ ହୋଇ ତୁମ ଅଲକାର ଶୋଭା ନାଷ୍ଟ; ଆମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ନା ପାଇ ଦୁଃଖରେ ଅଛୁ। ହେ ହଂସ, ଆସ, ଏହି ଜଳ ପିଅ; ଶୌରିଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଆମକୁ କହ, ତୁମେ କି ତାଙ୍କର ଦୂତ? ଅଜୟ ଠିକ୍ ଅଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ଆମ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ କି? ଯଦି ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ କାହିଁକି ସେବା କରିବୁ? ତାଙ୍କ ଦୟା ବ୍ୟତୀତ ଆମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏଭଳି କୃଷ୍ଣପ୍ରତି ଭାବରେ, ମାଧବଙ୍କ ମହିଳାମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଯିଏ କେବଳ ଶ୍ରବଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଯଶ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ସେଉଁଥିରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କର କଥା କ’ଣ? ଯିଏ ଭଲପାଇ ସଂସାରନାଥଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଦ ଦଳନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେବା କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ତପସ୍ୟା କ’ଣ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ନୁହେଁ? ଏହିପରି, ବେଦ ଶିକ୍ଷିତ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମର ଉତ୍ତମ ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ। ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରିଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ୧୬,୦୦୦ ରୁ ଅଧିକ ରାଣୀ ଥିଲେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରୁକ୍ମିଣୀ ଆଦି ଆଠଜଣୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ ଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଣୀଠାରୁ କୃଷ୍ଣ ଦଶଜଣ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯେତେ ରାଣୀ, ସେତେ ପୁଅ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ଶୂରବୀର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୧୮ ଜଣ ବିଶେଷ ରଥୀ ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ—ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭାନୁ, ସାମ୍ବ, ମଧୁ, ବୃହଦ୍ଭାନୁ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ବୃକ, ଅରୁଣ, ପୁଷ୍କର, ବେଦବାହୁ, ଶ୍ରୁତଦେବ, ସୁନନ୍ଦନ, ଚିତ୍ରବାହୁ, ବିରୂପ, କବି, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ। ମଧୁଶତ୍ରୁର ସମସ୍ତ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପୁଅ, ପିତାଙ୍କ ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ସେ ରୁକ୍ମିଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କଲେ, ତା’ଠାରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ହଜାର ଗଜର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଅନିରୁଦ୍ଧ ରୁକ୍ମିଙ୍କ ନାତିଘର ଝିଅକୁ ବିବାହ କଲେ, ତା’ଠାରୁ ବଜ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଯଦୁବଂଶ ନାଶ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ। ବଜ୍ରଠାରୁ ପ୍ରତିବାହୁ, ପ୍ରତିବାହୁଠାରୁ ସୁବାହୁ, ସୁବାହୁଠାରୁ ଶାନ୍ତସେନା, ତା’ଠାରୁ ଶତସେନା ଜନ୍ମିଲେ। ଏହି ବଂଶରେ କେହି ଦରିଦ୍ର, ସନ୍ତାନହୀନ, ଅଲ୍ପାୟୁ, ଦୁର୍ବଳ ବା ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରତି ଭକ୍ତିହୀନ ଜନ୍ମିଲେ ନାହିଁ। ରାଜନ୍, ଯଦୁବଂଶର ଶୂରବୀରମାନେ ଯେତେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦଶହଜାର ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କୁହାଯାଏ, ଏହି ବଂଶରେ ୩ କୋଟି ୮୮ ଲକ୍ଷ ରାଜପୁତ୍ର ଗୁରୁମାନେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ଅହୁକ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ପରିବାରଜନରେ ଘିରିଥିଲେ—ଏପରି ଯଦୁମାନେ ଅଗଣନୀୟ। ଯେଉଁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମରେ ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମି, ଅଭିମାନରେ ଲୋକମାନେକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେକୁ ନିବାରଣ ପାଇଁ, ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯଦୁବଂଶରେ ଏକଶଏକ ପରିବାରରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ତାଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟରେ ମହତ୍ତ୍ୱର ମାପଦଣ୍ଡ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯଦୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଉନ୍ନତି ଲାଭ କଲେ। କୃଷ୍ଣରେ ଲୀନ ଥିବା ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଶୟନ, ଆସନ, ଚଳନ, କଥା, ଖେଳ, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ବିସ୍ମୃତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ।