ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରକା ରାଜଧାନୀର ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସୁସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲା, ଗଛପାଳିର ଫୁଲର ଗন্ধରେ ମହକିଯାଉଥିଲା, ପ୍ରତିଘଣ୍ଟେ ପ୍ରକୃତିର ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ହୃଦୟକୁ ହରି ନିଉଥିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସୋଳେ ହଜାର ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକା ଅଧିକ ପ୍ରିୟପତି ଭାବରେ ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ରାଜପାଳିରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ଫୁଲିଯାଇଥିବା ତାଳ, ଶାଳ, ନୀଳ ମୁଦ୍ଧା, ଲିଲି ଓ ରାଜନିଗନ୍ଧା ଫୁଲର ପରାଗ ମିଶିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟରେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ନିମ୍ନାୟଉଥିଲେ। ରାଣୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ କେଶର ଲଗାଇ ଆଲିଂଗନ କରୁଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଏହି ଜଳ ଆଶ୍ରୟ କରି ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଚାଲାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୀତ ଗାଇ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ; ବାର୍ଦ୍ଧ, କୁଳବ୍ରତ୍ତାନ୍ତ କଥାକୁ ବାଣିରେ ଗାଇଥିଲେ। ରାଣୀମାନେ ହସି ହସି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଫୁଲ ଦିଅଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି କୃଷ୍ଣ ଏକ ଯକ୍ଷର ଭଳି ଯକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀର ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଅଭିଲାଷାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟପତିକୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ ଆଲିଂଗନ କରୁଥିଲେ, ଫୁଲ ଦିଅଉଥିଲେ, ମୁହଁରେ ହସ ଫୁଟିଥିଲା। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା କେଶର ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଖେଳ ଓ ଆଲିଂଗନରେ କେଶ ଖୋଲିଯାଇଥିଲା, ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ଫୁଲ ଦିଅଉଥିବା ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଏକ ହାତୀ ଭଳି ହାତିନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଗାୟିକା, ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଖେଳାଉଥିବା ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ମନ ରଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ସେ ହସ ଓ ଚାହାଣିରେ ରାଣୀମାନଙ୍କ ଚଳନକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ, ମଜା ଓ ଆଲିଂଗନରେ ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରି ରଖିଥିଲେ। ରାଣୀମାନେ ମୁକୁନ୍ଦକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉପରେ ଲଗାଇ, ମଦିରାପାନ କରିବା ନିମ୍ନାୟ କଥା ଭଳି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କଥା କହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହିପରି କଥା କହିଥିଲେ— "ଓ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ, ତୁମେ ରାତିରେ ଉଠି ଦୁଃଖ କରୁଛ। ଲୋକନାଥ ରାତିରେ ଶୋଇଯାନ୍ତି, ଆମେ ଅନ୍ଧାରେ ରହିଛୁ। ତୁମେ ମଧୁର ଚାହାଣି ଓ ହସରେ ଆମଭଳି ହୃଦୟରେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଅଭିଲାଷାରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ କି?" "ଚକ୍ରବାକୀ, ତୁମେ ରାତିରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଦୁଃଖରେ ରହିଛ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପଦେ ଦାସୀ ହୋଇଛୁ; କିମ୍ବା ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦେଇଥିବା ମାଳା ପାଇଁ ଅଭିଲାଷା କରୁଛ?" "ତୁମେ ଜଳ ଉପକୂଳରେ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରୁଛ, ରାତିରେ ଉଠି ଅନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ରହିଛ, ମୁକୁନ୍ଦ ତୁମ ହୃଦୟର ଚିହ୍ନ ନେଇଛନ୍ତି କି?" "ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ ଆଲୋକ ହରାଇଛ; ଆମଭଳି ବିମୂଢ଼ ହୋଇ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହୁଛ, ମୁକୁନ୍ଦକୁ ଭୁଲିଗଲ କି?" "ମଲୟ ପବନ, ଆମେ କି ତୁମେ ଦୁଃଖ ଦେଇଛୁ? ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚାହାଣିରେ ଆମ ହୃଦୟରେ ଅଭିଲାଷା ଜଗାଇ ଦେଉଛ।" "ଓ ମେଘ, ତୁମେ ଯଦୁପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ଆମଭଳି ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନଧାରୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛ; ତାଙ୍କ ଅନୁସ୍ମୃତିରେ ତୁମେ ପୁନିପୁନି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛ।" "କୋଇଲୀ, ତୁମ ମଧୁର କଣ୍ଠ ମୃତକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଦେଉଛ; କୃପା କରି ଆଜି ଆମ ପାଇଁ କ'ଣ କରିପାରିବି? ତୁମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛ କି?" "ପାହାଡ଼, ତୁମେ ନିରବ ଏବଂ ଅଚଳ; ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଶ୍ରୀବାସୁଦେବଙ୍କ ପଦ ଆଲିଂଗନ ପାଇଁ ଆମଭଳି ଅଭିଲାଷା କରୁଛ କି?" "ସାଗରର ରାଣୀମାନେ, ତାଙ୍କ ଝିଲି ଶୁଷ୍କ ହୋଇ, ଶୋଭା ହରାଇଛନ୍ତି; ଆମଭଳି ଅନ୍ତର ଦୁଃଖରେ ରହିଛନ୍ତି, ପ୍ରିୟଙ୍କ ଚାହାଣି ହରାଇ।" "ହଂସ, ଆସ; ଏହି ଜଳ ପିଅ। ଶୌରିଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଦେଉଛ କି? ଅଜିତ କୃଷ୍ଣ ସୁସ୍ଥ କି? ତାଙ୍କ ଆସକ୍ତି ହରାଇଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କ ଦୟା ବିନା ଆମେ କ'ଣ ଶରଣ?" ଏପରି ଭାବରେ ରାଣୀମାନେ ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗରେ ଉଚ୍ଚତମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମା ଗୀତରେ ଗୀତିତ, ସେ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରେ; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେମାନେ କିପରି ଅନୁଭବ କରିଥିବେ! ଯେଉଁ ରାଣୀମାନେ ପ୍ରେମରେ ବିଶ୍ୱପତିଙ୍କ ପଦ ମସାଇବା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ତପସ୍ୟା କିପରି ଉଚ୍ଚ? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଵେଦର ଧର୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରି ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ଆଦର୍ଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ସୋଳେ ହଜାର ଏବଂ ଏକ ଶତାଧିକ ରାଣୀ ଥିଲେ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଅଠ ଜଣ ପ୍ରମୁଖ, ରୁକ୍ମିଣୀ ଆଦି, ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଣୀ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ନାମ ଅନୁକ୍ରମରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଣୀଠାରୁ ଦଶ ଦଶ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏଠାରେ ଅଠରେ ଏଠି ଅଠାର ଶୂରବୀର ରଥୀ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭାନୁ, ସାମ୍ବ, ମଧୁ, ବୃହଦ୍ଭାନୁ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ବୃକ, ଅରୁଣ, ପୁଷ୍କର, ବେଦବାହୁ, ଶ୍ରୁତଦେବ, ସୁନନ୍ଦନ, ଚିତ୍ରବାହୁ, ବିରୂପ, କବି, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ। ମଧୁଶତ୍ରୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସବୁ ପୁଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଳି। ସେ ରୁକ୍ମିଙ୍କ ଝିଅ ସହ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ହଜାର ହାତି ପରି। ଅନିରୁଦ୍ଧ ରୁକ୍ମିଙ୍କ ନାତିଝିଅ ସହ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବଜ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯିଏ ଯଦୁବଂଶ ନାଶ ପରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ। ବଜ୍ରଠାରୁ ପ୍ରତିବାହୁ, ପ୍ରତିବାହୁଠାରୁ ସୁବାହୁ, ସୁବାହୁଠାରୁ ଶାନ୍ତସେନ, ଶାନ୍ତସେନଠାରୁ ଶତସେନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଏହି ବଂଶରେ କେହି ଦରିଦ୍ର, ସନ୍ତାନହୀନ, ଅଲ୍ପାୟୁ, ଦୁର୍ବଳ, କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଭକ୍ତ ଥିଲେ ନାହିଁ। ହେ ରାଜନ୍, ଯଦୁବଂଶର କୃତ୍ୟ ଗଣନା କରିବାକୁ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଲାଗିଯିବ। ଏଠାରେ ତିନି କୋଟି ଏଠି ଏଠି ଏଠି ଅଠାଠି ହଜାର ରାଜପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ କୁଳଗୁରୁମାନେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ।