ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱନଗରୀ ଦ୍ୱାରକାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ। ସେଠି ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀସମୃଦ୍ଧିର ଅଭାବ ନଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଚାରିପାଖରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଦ୍ୱାରକାର ରାଜପ୍ରାସାଦଗୁଡିକ ଭିତରେ ଯୁବତୀମାନେ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭୂଷା ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ଚମକୁଥିବା ଯୌବନ ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବଲ୍ ଖେଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖେଳରେ ମନ ଲଗାଇ ରହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ମେଘର ଚମକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସହରର ରାସ୍ତା ଦିନରେ ଦିନ ହେବାକୁ ହୁଏ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ସବମୟ, ଶ୍ରାମ ହାରାନ୍ତିବା ହାତୀ, ଯୋଦ୍ଧା, ଘୋଡ଼ା ଓ ସୁନାରେ ମୁଢ଼ା ରଥ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିଲେ। ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନଗୁଡିକ ରାସ୍ତାର ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲା, ମଧୁମକୁମ୍ଭ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଗୀତି ତାଳରେ ସବୁଠି ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଷୋଳେ ହଜାର ରାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ମହଲରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଅନେକ ବିଚିତ୍ର ରୂପରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ପ୍ରସ୍ରବଣୀ ଓ ହ୍ରଦର ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳରେ, ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ, କମଳ, ଶାତି ଓ ନୀଳ ଶାତି ଦ୍ୱାରା ଶୁଭିତ, ଚଢ଼ା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ସେ ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ରାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାହୁଧା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ତାଙ୍କ ଅଂଗରେ କୁମ୍କୁମ ଲଗାଇ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ। ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗୀତ ଗାଇ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇଥିଲେ, ମୃଦଙ୍ଗ, ତାଳ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ବୀଣା ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ରାନୀମାନେ ହସି-ଖେଳି ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଛିଟି, ଏକ ମହାୟକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଯକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଖେଳାଇଥିବେ, ସେପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ରାନୀମାନେ ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଭିଜାଇ, ବିକାଶିତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ମହାନ୍ଦଳ ଫୁଲ ଛିଟି, ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ହସି-ଖେଳରେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଛାତି ମାଳା ଓ କୁମ୍କୁମ ରେ ଶୋଭିତ, ଖେଳ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନରେ କେଶ ଖୋଲିଯାଇଥିଲା, ଯୁବତୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନି ଜଳ ଛିଟି, ସେ ଭଳି ଏକ ମହା ହାତୀ ଭଳି ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ରହି ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ଗାୟକ, ବାଦକ ଓ ରାନୀମାନେ ଖେଳ ନିମନ୍ତେ ଅଳଙ୍କାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ। ଏପରି ଆନନ୍ଦ ଓ ଖେଳରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ହସ, ଦୃଷ୍ଟି, ଖେଳମଜାକ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନ ଦ୍ୱାରା ରାନୀମାନେ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଭାବି, ଅନ୍ୟ କଥା ଭୁଲି, ମଦମାତ ଅଟପଟ ଭାବେ କଥା କହୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଭାବ କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ କହୁଛି— ରାନୀମାନେ କହିଲେ—"ହେ କୁରରୀ, ତୁମେ ରାତି ଜାଗି ଅନୁସ୍ତୋଷ୍ଟ ହେଉଛ, ଲୋକନାଥ ଆମ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନାହାନ୍ତି, ସେ ରାତିରେ ଶୁଅନ୍ତି। ତୁମେ ମଧୁର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ହାସ୍ୟରେ ଆମପରି ଅନ୍ତର୍ବିଧ୍ୟା ହେଲେ କି?" "ହେ ଚକ୍ରବାକୀ, ତୁମେ ରାତିରେ ଚୁପଚାପ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ କରୁଛ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପାଦସେବା ଲାଭ କରିଛୁ। କିମ୍ବା ତୁମେ ଚୂଡ଼ା ପାଇଁ ମାଲ୍ୟ ଚାହୁଛ?" "ହେ ନଦୀତଟରେ ରାତି ଜାଗୁଥିବା ପକ୍ଷୀ, ମୁକୁନ୍ଦ ତୁମର ହୃଦୟର ଚିହ୍ନ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି କି? ତେଣୁ ଆମପରି ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅପନେଇଛ?" "ହେ ଚନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ଆଲୋକ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି, ତୁମେ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇପାରୁନାହ, ଆମେ ଭଳି ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଟପଟ କଥା କହୁଛ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଭୁଲିଗଲ କି?" "ହେ ମଲୟ ପବନ, ଆମେ କି ତୁମକୁ କିଛି ଅପରାଧ କରିଛୁ? ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚାହିଁ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଆମର ହୃଦୟ ଅନୁସ୍ପନ୍ଦିତ ହେଉଛି।" "ହେ ମେଘ, ତୁମେ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଆମପରି ତୁମେ ମଧୁର ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଧାରୀଙ୍କୁ ଭାବି, ଆମଭଳି ଅନୁରାଗରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛ।" "ହେ କୋଇଲୀ, ତୁମର କଣ୍ଠ କମ୍ପିତ, ତୁମ ମଧୁର ଧ୍ୱନି ମୃତକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ କରେ। କ'ଅ, ଆଜି ତୁମ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବି? ତୁମେ କଣ ଆମ ପ୍ରିୟଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛ?" "ହେ ପାହାଡ଼, ତୁମେ ନ ଚାଲ, ନ କହ, ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ, ଆମଭଳି ତୁମେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଚରଣ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଚାହୁଛ।" "ସମୁଦ୍ରମହିଳାମାନେ, ତାଙ୍କର ହ୍ରଦ ଶୁଷ୍କ, ହାତ ଶୁଷ୍କ, ପ୍ରିୟ ବିୟୋଗରେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମ ଶୋଭା ନଷ୍ଟ। ଆମେ ଭଳି ଦୁଃଖିତ, ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟି ନ ମିଳିଲେ ଆମ ହୃଦୟ ତପିଯାଏ।" "ହେ ହଂସ, ଆସ, ଏହି ଜଳ ପିଅ। ଆମ ପ୍ରିୟ ଶୌରିଙ୍କ ସମ୍ବାଦ କହ। ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦୂତ କି? ଅପରାଜିତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କି? ତାଙ୍କ ଆନୁଗ୍ରହ ଅପେକ୍ଷା ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବରେ ଶ୍ରୀମାଧବଙ୍କୁ ଅନୁରାଗ କରି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଯିଏ ମାତ୍ର ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣିଲେ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ସେଠି ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ କଥା କ'ଣ କହିବି! ଯେମାନେ ନିଜ ପତି ଭାବେ ଶ୍ରୀବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ପାଦ ଦଳନ ଓ ଅନ୍ୟ ସେବା କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା କ'ଣ ଥିଲା? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବେଦ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଶିଖାଇ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମର ପରମାଦର୍ଶ ଦେଖାଇଥିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଷୋଳେ ହଜାର ଏବଂ ଏକଶଏଠାରୁ ଅଧିକ ରାନୀ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରୁକ୍ମିଣୀ ଆଦି ଆଠଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନାରୀମାନେ ମୁକୁଟ ମଣି ଭଳି ଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାନୀରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦଶପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଟ୍ଠାର ମହାରଥୀ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭାନୁ, ସାମ୍ବ, ମଧୁ, ବୃହଦ୍ଭାନୁ, ଚିତ୍ରଭାନୁ, ବୃକ, ଅରୁଣ, ପୁଷ୍କର, ବେଦବାହୁ, ଶ୍ରୁତଦେବ, ସୁନନ୍ଦନ, ଚିତ୍ରବାହୁ, ବିରୂପ, କବି, ଏବଂ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପିତା ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ସେ ରୁକ୍ମିଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ଥିଲା। ଅନିରୁଦ୍ଧ ରୁକ୍ମିଙ୍କ ନାତିକୁ ବିବାହ କଲେ, ତାଙ୍କରୁ ବଜ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁ ଯଦୁବଂଶ ନଶ୍ୱର ହେବାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ।