ଏହି ଉତ୍କଳ ମହାକାବ୍ୟର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ କେଶବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ନବମ ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା। ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଘରରେ କଣ ଅଭାବ ଅଛି? ଏଠି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଛନ୍ତି, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ।” ଅର୍ଜୁନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧନ, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ବିବ୍ରତ ଅଛନ୍ତି, ଏଠି କ୍ଷତ୍ରିୟ ରୂପେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ତଥାପି ମିଥ୍ୟାବେଶୀ, ଅପମାନରେ ବଞ୍ଚୁଛନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ତୁମ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସହାୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି; ଯଦି ମୁଁ ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହେବି।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର କଲେ, “ସଙ୍କର୍ଷଣ, ବସୁଦେବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ—ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ—ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଯାହାର ରଥ ଅଜୟ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।” “ତେବେ ତୁମେ କିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଭୁମାନେ ଯାହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତାହା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ଏହା ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ କି? ଆମେ ଏହା ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହିଁ।” ଅର୍ଜୁନ ଉତ୍ତର କଲେ, “ମୁଁ ସଙ୍କର୍ଷଣ, କୃଷ୍ଣ, କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ନୁହେଁ; ମୁଁ ଅର୍ଜୁନ, ମୋ ଧନୁ ଗାଣ୍ଡୀବ। ମୋ ଶକ୍ତିକୁ ଅବମାନ କରିବେ ନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ତ୍ରୟମ୍ବକଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜିତି, ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ ଆଣିଦେବି।” ଫାଲ୍ଗୁନଙ୍କ ଏହି ଆଶ୍ୱାସନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀର ଜନ୍ମ ସମୟ ଆସିଗଲା, ସେ ବିପ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ, “ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ରକ୍ଷା କର!” ଅର୍ଜୁନ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମନ କଲେ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କଲେ, ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ଚଢାଇଲେ। ଫାଲ୍ଗୁନ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଚାଲି ତିନି ଦିଗରେ, ଉପର, ତଳେ ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ବାଣର ଖଚ୍ଚ ତାଳ ତିଆରି କଲେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଯେତେବେଳେ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେ ଶିଶୁ ଚିତ୍କାର କରି, ଶରୀର ସହିତ ଆକାଶକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା। ଏଥିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉପରେ ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କଲେ, “ମୁଁ ଏହି ମୂର୍ଖତା କଲି, ତାଙ୍କ ଗର୍ବିତ କଥା ବିଶ୍ୱାସ କରିଥିଲି। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ରାମ, କେଶବ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଏ କରିପାରିବ?” ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମିଥ୍ୟା କଥା ଉପରେ ଲଜ୍ଜା, ତାଙ୍କ ଗର୍ବ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଉପରେ ଲଜ୍ଜା; ସେ ଭ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।” ଏହି ଶାପରେ ଫାଲ୍ଗୁନ, ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଶୀଘ୍ର ସମ୍ୟମନୀ—ଯମରାଜଙ୍କ ନଗର—କୁ ଗଲେ। ଶିଶୁକୁ ନପାଇ ଏବଂ ଅନ୍ୟତର ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ନିରୃତି, ସୋମ, ବାୟୁ, ବରୁଣଙ୍କ ନଗରକୁ ଗଲେ। ରସାତଳ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଇ ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନପାଇ ଏବଂ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେବେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ। କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଦେଖାଇବି; ନିଜକୁ ଅବମାନ କରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଆମ ପବିତ୍ର କୀର୍ତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।” ଏପରି କହି, ଅର୍ଜୁନ ସହିତ ପ୍ରଭୁ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଉତ୍କ୍ରଷ୍ଟ ରଥରେ ସାତ ଦ୍ୱୀପ, ସାତ ସାଗର, ସାତ ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଲୋକାଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି, ଭାରତମୁଣ୍ଡ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘୋଡ଼ା—ଶାଇବ୍ୟ, ସୁଗ୍ରୀବ, ମେଘପୁଷ୍ପ, ବଳାହକ—ମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଅପହୃତ ହୋଇଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ, ଯୋଗୀଶ୍ଵର ମହାପ୍ରଭୁ, ନିଜ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରକୁ ଏଗିଯାଇଲେ, ଯାହା ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଚିତ୍ତର ତୀବ୍ରତାରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ଦୀପ୍ତିରେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚିରିଦେଲା, ଯେପରି ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଭେଦିଯାଇଥାଏ। ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ତିଆରି କରିଥିବା ପଥରେ, ଅର୍ଜୁନ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅସୀମ ଆଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ; ଦୀପ୍ତିରେ ଚକିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ପବନ ଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଉତ୍କଳ ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହାଜାର ସ୍ତମ୍ଭ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦରବାର ଦେଖିଲେ। ସେଠି ଅସୀମ ଅନନ୍ତ ମହାନାଗ ଥିଲେ, ହାଜାର ମୁଣ୍ଡ, ମୁଣ୍ଡରେ ରତ୍ନ ଶୋଭା, ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଚକୁ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଧଳା ଶରୀର, ନୀଳ କଳା ଜିଭା। ଏହି ନାଗର ଶୁଭ୍ର ଆସନରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ଅଛନ୍ତି, ଅସୀମ ଶ୍ରୀ, ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି କଳା ଶରୀର, ପୀତବସ୍ତ୍ର, ଶାନ୍ତ ମୁଖ, ଚଉଡ଼ା ଚକୁ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ମହାରତ୍ନ ମୁକୁଟ, ମହାରତ୍ନ କୁଣ୍ଡଳ, ହାଜାର ଚୁଲ ଦୀପ୍ତିରେ ଶୋଭା, ଅଠ ଦୀର୍ଘ ହାତ, କୌସ୍ତୁଭ ମଣି, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, ଫୁଲର ମାଳା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅଚ୍ୟୁତ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ନମନ କଲେ, ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ନମନ କଲେ। ଏହି ମହାପ୍ରଭୁ ହସି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ, ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଏଠିକୁ ଆଣିଛି; ତୁମେ ମୋ ଅଂଶର ଅବତାର, ପୃଥିବୀର ଅଧର୍ମକୁ ନଶ୍ଟ କରି ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଉ।” “ତୁମେ ଦୁଇଜଣ—ନର ଓ ନାରାୟଣ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତର ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଏବଂ ଲୋକମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ।” ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଦୁଇ କୃଷ୍ଣ 'ଓମ୍' କହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନେଇ ବାହାରିଗଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଆକୃତି ଓ ବୟସ୍ ଅନୁଯାୟୀ ପୁତ୍ରମାନେ ଦେଇଦେଲେ।