ଏକ ଦିନ ବୃକାସୁର ନାମକ ଦାନବ, ଯେଉଁଠି ରାବଣ ଓ ବାଣାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଶିବ ଖୁସି ହୋଇଥିଲେ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବୃକାସୁର ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲା। ସେ ନିଜ ଶରୀରର ମାଂସ ହରାଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୁଖରେ ଅଫରଣ କରି ଦେବାର ଉଦ୍ୟମ କଲା। ସପ୍ତମ ଦିନରେ, ଦେବତାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ମିଳିନଥିବାରୁ, ନିରାଶ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧାରରେ କାଟିଦେଲା; ତାଙ୍କ ଚୁଲ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଗଲା। ତାପରେ, ଦୟାମୟ ଧୂର୍ଜଟି — ଶିବ — ଆଗ ଆଗ ଲୋକମାନେ କରିଥିବା ପରି, ଅଗ୍ନିରୁ ଶିଖା ଉଠିଥିବା ପରି, ସେକୁ ଅଂକରେ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଛୁଆଯିବାରୁ ରୋକିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଆକୃତିକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଭବ୍ୟ ରୂପରେ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କଲେ। ଶିବ କହିଲେ, “ବସ, ଅଙ୍ଗଲ! ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରିଛ, ମୋଠାରୁ ଏକ ଉପହାର ଚୟନ କର; ମୁଁ ଉପହାର ଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ ମୋତେ ଜଳ ଦେଇଥିବେ, ମୁଁ ସେଥିରେ ମଧୁର ହୋଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲା।" ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ବୃକାସୁର ଏବେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବର ଚାହିଲା: “ମୋ ହାତ ଯେଉଁ କାହା ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁଅିବି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ।” ଶିବ ଏହି ଶୁଣି, ହେଲେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ହସି ଏହି ବର ଦେଲେ, “ଓମ୍” କହି, ମନେ ମନେ ଏହାକୁ ବିଷ ମୂଡ଼ କୁ ଅମୃତ ଦେବା ପରି ଭାବିଲେ। ତାପରେ ବୃକାସୁର ବରକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ହାତ ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା, କିନ୍ତୁ ଶିବ, ନିଜ କୃତ୍ୟର ଭୟରେ, ସେଠାରୁ ସରିଗଲେ। ବୃକାସୁର ତାଙ୍କୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଧାଡ଼ିଲା; ଶିବ ଭୟରେ ଉପାନ୍ତ ଭୂମି, ଦିଗନ୍ତ, ଏବଂ ଜଳରେ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ କୌଣସି ଉପାୟ ନଜାଣି, ନିରବ ହୋଇ ଉପବେଶ କଲେ; ଶିବ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ — ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ସ୍ଥାନ। ସେଠାରେ ନାରାୟଣ ନିଜେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ପରିତ୍ୟାଗୀ, ଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର, ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବାମାନେ, ଯାହାଠାରୁ କେହି ପଛେ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ। ଶିବଙ୍କୁ ଏଭଳି ଅପଦରେ ଦେଖି, ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଯୋଗବଳରେ ଏକ ଯୁବ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରୂପ ଧରି ଦୂରରୁ ଆସିଲେ। କମରେ ବେଳ୍ଟ, ମୃଗଚର୍ମ, ଦଣ୍ଡ ଧରି, ଶ୍ରୀମତ୍ତା ଅଗ୍ନିପରି ତେଜସ୍ୱୀ, କୁଶ ଗ୍ରାସ ହାତରେ ନିଅ, ନମ୍ରତାରେ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ, “ଶକୁନିପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦୂରରୁ ଆସି ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିଶ୍ରାମ କର। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାରା ଶକ୍ତି ରଖେ।” “ଯଦି ତୁମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ଲୁଚିତ ନୁହେଁ, ବଲିଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେବେ ଆମକୁ କହ; ସାଧାରଣତଃ ଲୋକ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଭଗବାନଙ୍କ ନେକ୍ତର ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ, ବୃକାସୁର ନିଜର କ୍ଳାନ୍ତି ଭୁଲି, ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଏକାଏକି କହିଦେଲା। ଭଗବାନ କହିଲେ: “ଯଦି ଏହିପରି ଅଟୁଟ, ତେବେ ଡକ୍ଷର ଶାପରେ ଦାନବ ଭାବ ପାଇଥିବା ଏହି ପିଶାଚ-ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଆମେ ମନେ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।" "ଜଦି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଏକାଏକି ଶ୍ରଦ୍ଧା କର, ଦାନବ-ପ୍ରଭୁ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ହାତ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖ; ଏହି ରୂପରେ ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହେଉ।" "ଯଦି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଶବ୍ଦ କିଛି ଅସତ୍ୟ ହେଉ, ଦାନବ-ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼; ଅସତ୍ୟ କଥା ଯେଉଁ କହେ, ସେକୁ ଆଉ ପଛେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଭଗବାନଙ୍କ ଚତୁର ଓ ଚତୁର୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ବୃକାସୁର ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲା; ନିଜକୁ ଭୁଲି, ସେ ନିଜ ହାତ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିଦେଲା। ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେ ମୁଣ୍ଡ ଫାଟି ଚିଉଁ ମାନା ପରି ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଆକାଶରେ “ବିଜୟ!”, “ନମସ୍କାର!”, “ଶ୍ରେଷ୍ଠ!” ର ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଦୁଷ୍ଟ ବୃକାସୁର ନଷ୍ଟ ହେବାରେ ଫୁଲ ମଣି ଝରିଲା; ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଶିବଙ୍କ ଉପଦ ଦୂର ହେଲା। ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମହାଦେବ, ଦିବ୍ୟ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ମହାପୁରୁଷମାନେ ଯଦି ପାପ କରନ୍ତି, କେହି ରକ୍ଷା ପାଇପାରିବେ? ଏହି ଜଗତ୍ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯଦି ଅପମାନ କରିବେ, ତାହାର କଥା କଣ କହିବି?” “ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଶିବଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଗଥା କହିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ।” ଏହାପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏକ ଦିନ ସରସ୍ୱତୀ ତୀରେ ରାଜା, ଋଷିମାନେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚା ଆରମ୍ଭ ହେଲା — ତିନି ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହି ଜାଣିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ରାଜା, ତାଙ୍କୁ ଭୃଗୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିମ୍ନିଆଗଲେ; ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ। ସେ ନମସ୍କାର କିମ୍ବା ପ୍ରଶଂସା କଲେନାହିଁ, ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ; ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ତେଜରେ ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଷକୁ ନିଜ ଜଳରେ ଅଗ୍ନି ଦମନ କରିଥିବା ପରି ଦମନ କଲେ। ତାପରେ ଭୃଗୁ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ମହେଶ୍ୱର ଆନନ୍ଦରେ ଉଠି ଭାଇକୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ। ଭୃଗୁ ଏହି ଆଲିଂଗନ ଫେରାଇଲେନାହିଁ, ଅସମ୍ମାନ ବୋଧ କରି; ଦେବ, ତେଜରେ ଚକ୍ଷୁ ଜ୍ୱଳିତ, ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଦେବୀ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ି, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ କଲେ; ତାପରେ ଭୃଗୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ବସିଛନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୀଙ୍କ ଛାତିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ଛାତିରେ ପାଦ ଦେଇ ଘାତ କଲେ; ତାପରେ ଭଗବାନ, ନୀତିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଶ୍ରୀସହିତ ଉଠିଗଲେ। ନିଜ ଶୟନ ଛାଡ଼ି, ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ନମସ୍କାର କଲେ, କହିଲେ: “ସ୍ୱାଗତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବସ; ମହାନ, ଆମେ ତୁମର ଆଗମନ ଜାଣିନଥିଲୁ, କ୍ଷମା କର।" "ମୋ ପାଦ ଧୋଇଥିବା ଜଳରେ ମୋତେ, ଏହି ଜଗତ୍ ଓ ଏହି ଜଗତ୍ ରକ୍ଷକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ପବିତ୍ର କର; ତୁମେ ପବିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ରତାର ମୂଳ।