ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଭଗବାନ୍ କହନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜନ ଧନ ଲାଗି ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅସଫଳ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ଲୋକିକ ଆଶାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ମୃଗମାୟାକୁ ବୁଝି ଦୁଃଖୀ ହୁଏ, ଏବଂ ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କରେ, ତାହା ସମୟରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋର କୃପା ଦେଇଥାଏ। ଏହି କୃପାରେ, ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ଶୁଦ୍ଧ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅନନ୍ତ ଚେତନାମୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣି ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଲୋକମାନେ ମୋତେ ପୂଜିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ବୋଲି ଭାବି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ, ଶୀଘ୍ର ଫଳ ମିଳିଲେ ରାଜ୍ୟ, ଧନ ଓ ଅଭିମାନରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ, ପୁଣି ଅଧିକ ଦାନ ଆଶା କରି, ମୋତେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି। ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ବର ଓ ଶାପ ଦେବାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶିବ ତୁରନ୍ତ ବର ଦିଅନ୍ତି କିମ୍ବା ଶାପ ଦିଅନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) କେବେ ଶୀଘ୍ର ଏପରି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକ ପୁରାତନ କଥା କୁହାଯାଏ—ଶିବ ଦେବ ଭକ୍ତିରେ ଭଳିବାକୁ ବର ଦେଲେ, ତାହାରେ ପରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏକ ଅସୁର ଥିଲେ, ନାମ ଭୃକାସୁର, ସେ ଶକୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଏହି ଅସୁର ରାସ୍ତାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନରେ ଦୁଷ୍ଟତା ଧରି, ତିନି ଦେବତାମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶୀଘ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ—ଶିଘ୍ର ଗିରିଶ (ଶିବ) ଙ୍କୁ ପୂଜା କର; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ ଉପକାର କିମ୍ବା ଅପରାଧରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ସେ ରାବଣ ଓ ବାଣଙ୍କ ଷ୍ଟୁତିରେ ଖୁସି ହୋଇ, ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ଭୃକାସୁର ଶିଘ୍ର ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେ ନିଜ ଶରୀରର ମାଂସକୁ ହରାଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୁଖେ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସପ୍ତମ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିଲେ, ନିରାଶାରେ, ନିଜ ମୁଣ୍ଡ କୁ ଧାରାଲୋ ତଳୱାରରେ କାଟି ଦେଲେ। ତାପରେ, ମହାଦୟାଳୁ ଧୂର୍ଜଟି (ଶିବ), ଆମେ ବୁଝିପାରିବା ପରି, ଅଗ୍ନିରୁ ଶିଖା ଉଠିବା ପରି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ରୋକିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ବେଶି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହ ଦେଇ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ଶିବ କହିଲେ—'ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ଅଙ୍ଗଲ! ତୁମେ ଯେଉଁ ଭଳି ଚାହ, ମୋ ପାଖରୁ ବର ମାଗ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଶରଣ ନେଇ ମୋତେ କେବଳ ଜଳ ଦିଅନ୍ତି, ମୁଁ ସେଉଁଠି ଖୁସି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅତିରିକ୍ତ ଦୁଃଖ ନେଲ।' ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଅସୁର ଏହିପରି ବର ମାଗିଲେ—'ମୋ ହାତ ଯେଉଁଠି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଲାଗିବ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁ।' ଏହା ଶୁଣି, ରୁଦ୍ର ମନେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ହସି ଏହି ବର ଦେଲେ, 'ଓମ୍' କହି, ଯେପରି ଅମୃତ ସର୍ପକୁ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ବର ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ, ଭୃକାସୁର ନିଜ ହାତ ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଶିବ, ନିଜ ଦିଆ ବରରେ ଭୟଭୀତ, ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲେ। ଅସୁର ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିବାରେ, ଶିବ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ସୀମା, ଚାରି ଦିଗ ଓ ଜଳରେ ଦୌଡ଼ି ପହଞ୍ଚିଲେ। ଦେବତାମାନେ କୌଣସି ଉପାୟ ନ ଜାଣି, ନିରବ ହୋଇ ବସିଥିଲେ। ତେବେ, ଶିବ ଭୟରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ—ଏହା ଅନ୍ଧକାର ତାରାଣ୍ୟ ବିହୀନ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ। ଏଠାରେ, ନାରାୟଣ ନିଜେ ବସିଛନ୍ତି, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରୁ କେହି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶିବଙ୍କ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ଭଗବାନ୍ ଦୂରରୁ ଏକ ବାଳ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ପିଣ୍ଡି, ମୃଗଚର୍ମ, ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ, ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ହାତରେ କୁଶ ଧରି, ନମ୍ରତାରେ ଭୃକାସୁରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ଓ ଶକୁନିପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ କ୍ଳାନ୍ତ ଲାଗୁଛ; ଦୂରରୁ ଆସିଛ? କିଛି ବିଶ୍ରାମ କର, ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।' 'ଯଦି ତୁମର କାମ୍ୟ ଗୁପ୍ତ ନୁହେଁ, ଆମେ ଶୁଣିପାରିବା; ପ୍ରାୟଃ ଲୋକେ ନିଜ କାମ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।' ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ଅମୃତ ମୈ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ଭୃକାସୁରର କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର ହେଲା, ସେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—'ଯଦି ଏହିପରି, ତେବେ ଆମେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବୁନି, ଯିଏ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ଭୂତ ପିଶାଚ ନାୟକ ହୋଇଛନ୍ତି।' 'ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟ ସେଠି ବିଶ୍ୱାସ କର, ଦାନବ ନାୟକ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ତୁମ ହାତ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖ; ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହେବ।' 'ଯଦି ଶିବଙ୍କ କଥା କିଛି ମିଥ୍ୟା ଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କର, କାରଣ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବାକୁ ପୁନଃ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।' ଏପରି ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ଚତୁର୍ ଓ ଚାଳାକ ଶବ୍ଦରେ, ଭୃକାସୁରର ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲା; ଅବିବେକରେ, ସେ ନିଜ ହାତ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିଲେ। ତାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଫାଟି ପଡ଼ିଗଲା, ଗୋଅଁ ମାରା ଯିବାପରି ତୁରନ୍ତ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ। ତାହାପରେ ଦେବଲୋକରେ 'ଜୟ', 'ନମସ୍କାର', 'ଶାବାଶ' ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା, ଦୁଷ୍ଟ ଭୃକାସୁର ନଶ୍ଟ ହେଲେ; ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ଶିବ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଶିବଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇ, ପରମେଶ୍ୱର କହିଲେ—'ଓ ମହାଦେବ, ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି।' 'ଓ ପ୍ରଭୁ, କିଏ ମହାପୁରୁଷ ହୋଇ ଅପରାଧ କରି ବଞ୍ଚିପାରିବ? ଏହି ବିଶ୍ୱନାଥ, ଯଦି କେହି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ, ତେବେ ତାହାର ଦୁର୍ଗତି ନିଶ୍ଚିତ।' ଏହି ଶିବଙ୍କ ମୁକ୍ତିର ଉପାଖ୍ୟାନ ଯିଏ କହିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ରାଜା, ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଚର୍ଚ୍ଚା ଆରମ୍ଭ ହେଲା—'ତିନି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?' ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ, ତାଙ୍କେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୃଗୁଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାକୁ ଗଲେ।