ମହାରାଜ, ଏଠାରେ ଏକ ଗଭୀର ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା—ଯେଉଁମାନେ ବିପରୀତ ସ୍ୱଭାବର ଦୁଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କିଏଁ ଭିନ୍ନ ଫଳ ପାଆନ୍ତି? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: "ଶିବଜୀ ସଦା ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ସେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣରେ ଆବୃତ—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍। ଏହିପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତିନିପ୍ରକାର। ତାଙ୍କଠାରୁ ଷୋଳ ଧରଣର ବିଭିନ୍ନ ବିକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ସେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ହରି, ଅର୍ଥାତ ଶ୍ରୀହରି, ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରମ ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ନିରୀକ୍ଷକ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଭଜିଲେ ମାନବ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ଉତ୍ତର ଏବେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମର ପୁରୁଷ ପିତା ରାଜା, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଭଗବାନଙ୍କର ଧର୍ମ କଥା ଶୁଣି, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ସେବାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମାନବଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ଭଗବାନ କହିଲେ: "ଯେଉଁ ଜନଙ୍କୁ ମୁଁ ବିଶେଷ କୃପା କରେ, ତାଙ୍କର ଧନ ସ୍ଥିରେ ଦେଉଛି। ତା’ପରେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଇଥାନ୍ତି, ଓ ସେ ଦୁଃଖରେ ପଡି, ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟହୀନ ହୁଏ। ତା’ପରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଧନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରି ବିଫଳ ହୁଏ, ଓ ଧନ-ଲୋଭରୁ ବିରକ୍ତ ହୋଇ, ମୋ ଭକ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋର କୃପା ଦେଇଥାଏ। ସେଠାରେ, ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚେତନା-ମୟ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଅଛି—ଏହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ମୋତେ ଉପାସନା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଏଥିପାଇଁ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଏହି ଦେବତା ତୁରନ୍ତ ଦେଉଥିବା ଦାନ-ଉପହାରରେ ଲୋକ ମଦମସ୍ତ ଓ ଅହଂକାରୀ ହୋଇ, ଆଉ ଅଧିକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଁ, ମୋତେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି।" ଏଠି ଶୁକଦେବ କହିଲେ: "ବର ଓ ଶାପ ଦେବାର ମାଳିକ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶିବ ତୁରନ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ କିମ୍ବା ଶାପ ଦେଇଥାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଏହା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଓ ଅଚ୍ୟୁତ କେବେ ତୁରନ୍ତ ନ କରନ୍ତି। ଏଠି ଏକ ପୁରାତନ ଘଟଣା କଥା ରହିଛି—ବର ଦେଇ, ପର୍ବତପତି ଶିବ ଦୁଃଖରେ ପଡିଥିଲେ। ଏକ ଅସୁର ଥିଲେ, ନାମ ଥିଲା ବୃକ, ସେ ଶକୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ଏହି ବୃକ ଏକଥିରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନରେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ଧାରଣ କରି, ତିନି ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ କିଏ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ପଚାରିଲା। ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: 'ତୁମେ ଶିଘ୍ର ଗିରିଶଙ୍କୁ ଉପାସନା କର; ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ପ୍ରସନ୍ନ କିମ୍ବା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।' ଏହିପରି, ରାବଣ ଓ ବାଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଶେଷରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡିଥିଲେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଅସୁର ବୃକ ଶିଘ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ନିଜ ଦେହର ମାଂସ କାଟି, ହରଙ୍କ ଅଗ୍ନି ମୁଖରେ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସପ୍ତମ ଦିନରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ, ନିରାଶ ହୋଇ, ତିକ୍ତ ଧାର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦୟାମୟ ଧୂର୍ଜଟି, ଅଗ୍ନିରୁ ଶିଖା ଉପରେ ଯେପରି, ତାଙ୍କୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ରୋକି, ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଦ୍ରୁତିମୟ କରି ପୁନଃ ସ୍ଥିତି ଦେଲେ। ତା’ପରେ ଶିବ କହିଲେ, "ବସ୍, ଅଙ୍ଗଲ! ଆମୁକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କରିଥିଲୁ, ତାହା ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ଚାହୁଁଛ। ମୁଁ ତୁମର ଅତି ସାଧାରଣ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛ। ଚାହିଁଥିବା ବର ମାଗ।" ସେ ଦୁଷ୍ଟ ତା’ପରେ ଏମିତି ଏକ ବର ମାଗିଲା, ଯାହା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଭୟଭୀତ ହେଉ: "ମୋ ହାତ ଯାହା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଲାଗିବ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁ।" ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ରୁଦ୍ର ଅପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ହସି, "ଓଁ" ବୋଲି ବର ଦେଲେ, ଯେପରି ନେକ୍ତର ସର୍ପକୁ ଦିଆଯାଏ। ତା’ପରେ, ବୃକାସୁର ବର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ହାତ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା, ଶିବ ଆପଣଙ୍କ କୃତିରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଲେ। ବୃକାସୁର ତାଙ୍କୁ ଚେଇଁ, ଶିବ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଓ ଜଳରେ ପଳାଇଲେ। ଦେବତାମାନେ କୌଣସି ଉପାୟ ନ ପାଇ, ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶିବ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ—ଏହିଠାରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୀପ୍ତିମାନ ଲୋକ ଅଛି। ସେଠାରେ ନାରାୟଣ ନିଜେ ବସିଛନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ଲୋକ ଶେଷରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠାରୁ କେହି ଫେରିନାହାନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ଏପରି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଭଗବାନ ଦୁର୍ଗତି ନାଶକ ଦୂରରୁ ଏକ ବାଳ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରୂପେ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀରେ ମେଖଳା, ଅଜିନ, ଦଣ୍ଡ, ହାତରେ କୁଶ ଓ ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ଦୀପ୍ତି ଥିଲା, ତାହା ସହ ନମ୍ରତାରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ଭଗବାନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ଶକୁନିପୁତ୍ର, ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ, ଦୂରରୁ ଆସିଛ? କିଛି ବିଶ୍ରାମ କର, ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ। ଯଦି ତୁମର କାମ୍ୟ ଅତି ଗୁପ୍ତ ନୁହେଁ, ତେବେ ଆମକୁ କୁହ, କାରଣ ସାଧାରଣତଃ ଲୋକେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି।" ଶୁକ କହିଲେ: "ଭଗବାନଙ୍କ ଅମୃତମୟ ବାଣୀ ଶୁଣି, ବୃକାସୁରର କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର ହେଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଦେଲା।" ତା’ପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ: "ଯଦି ଏହିପରି, ତେବେ ଯିଏ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ଦାନବ ହୋଇଛି, ପିଶାଚ-ପତି ହୋଇଛି, ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଆମେ କିପରି ମାନିବା? ଯଦି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ତିଁଠି ଅଛି, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ହାତ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖ। ଯଦି ଶିବଙ୍କ ବାକ୍ୟ କୌଣସି ଭାବେ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କର, କାରଣ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବାକୁ ଆଉ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।