ପୁରାତନ ମୁନି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନମ୍ରତାସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ପରେ ମୋର ପିତା ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଇ, ଭଗବତ୍ ଲୋକେ ମୋତେ ଏକ ଆସନ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେ ନାରାୟଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲେ, ତାହାକୁ ତାଙ୍କୁ କଥାହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ—ମନ କିପରି ଅବିରୋଧ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲଗି ରହିପାରିବ—ସେ କଥା ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜୀବ ଓ ଅଧିପତିମାନଙ୍କ ନାୟକ, ଯିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି; ଯିଏ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା ପରେ, ଦେହୀ ଜୀବ ନିଜ ନିଡ଼ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିବା ଘୁମାଉଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଅବିନ୍ଦନ କରିଥାଏ—ସେ ହରିଙ୍କୁ, ଯାହାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସତ୍ତା ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ନିର୍ଭୟ, ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର 'ବେଦମାନଙ୍କର ସ୍ତୁତି' ନାମକ ଅଠାଉଁଠା ବାପ୍ତିସ୍ମା ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପରମହଂସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର। ଏହା ପରେ ରାଜା ପଚାରିଲେ: ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଶୁଭକୁ ଶୁଭ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଧିକାଂଶ ଧନୀ ରାଜାମାନେ, କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ନୁହଁନ୍ତି। ଆମେ ଏହାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଏଠାରେ ଆମର ଭୟଙ୍କର ସନ୍ଦେହ ଅଛି: ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବର ଦେବମାନେ ପୂଜିଲେ, ଏତେ ଭିନ୍ନ ଫଳ କିପରି ମିଳେ? ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଶିବ, ସଦା ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି, ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୁଣରେ ବେପଟି ଅଟିଛନ୍ତି—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍; ଏହିପରି ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର। ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଷୋଳ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦେଖି ପରିସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚିଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ହରି ଗୁଣ ଉପରେ, ପ୍ରକୃତିକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଥିବା ପରମପୁରୁଷ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ନିର୍କ୍ଷକ; ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ ହେଲା ପରେ, ତୁମର ପୁର୍ବପୁରୁଷ ରାଜା, ଭଗବାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଶୁଣି, ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ। ଭଗବାନ, ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ସେବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ, ମାନବମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଯିଏ ଯଦୁବଂଶରେ ଅବତରିଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ କାହାକୁ ବିଶେଷ କୃପା କରେ, ତାଙ୍କର ଧନ ଦେଉଁ ଦେଉଁ ହେଉଛି; ତାଙ୍କର ଜନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ସେ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଅସଫଳ ହୋଇ, ଧନ ଲାଗି ଅନୁଭବ ହରାଇ, ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ କୃପା ଦେଉଛି। ସେ ପରମ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ, ଚେତନା ମାତ୍ର, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନନ୍ତ; ଏହିକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ ଜନ ଶଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ତେଣୁ ଲୋକେ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ପୂଜିବାକୁ ଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ, ରାଜ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ମତ୍ତ ଓ ଅହଂକାରୀ ହୋଇ, ଅଧିକ ଦାନ ଚାହିଁ, ମୋତେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଦାନ ଓ ଶାପର ଦେବମାନେ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଶିବ ଶୀଘ୍ର ଦାନ କିମ୍ବା ଶାପ ଦେଇଥାନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଦେଇନାହାନ୍ତି, ଅଚ୍ୟୁତ କେବେ ଶୀଘ୍ର ଦେଇନାହାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହାଯାଏ: ବୃକାସୁରକୁ ଦାନ ଦେଇ, ପାହାଡ଼ର ଦେବତା (ଶିବ) ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ବୃକ ନାମକ ଏକ ଅସୁର ଥିଲେ, ଶକୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର; ଜାତାରେ, ସେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା ସେ, ତିନି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶୀଘ୍ର ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତି, ବିଚାରି ପଚାରିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ: ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଗିରିଶଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଯାଉ, ତୁମେ ସଫଳ ହେବା; ସେ ନିମ୍ନତମ ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷରେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ କିମ୍ବା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇଥାନ୍ତି। ରାବଣ ଓ ବାଣଙ୍କର ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବଡ଼ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ଦାନବ ତୁରନ୍ତ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବାକୁ ଗଲେ, ନିଜ ଶରୀରରୁ ମାଂସ ଉପହାର ଭାବେ ହରଙ୍କ ମୁଖରେ ଦେଇଥିଲେ। ସପ୍ତମ ଦିନରେ, ଦେବତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ, ନିରାଶ ହୋଇ, ନିଜ ମୁଣ୍ଡ କ୍ଷୁର ଦ୍ୱାରା କାଟି ଦେଇ, ତାର ଚୁଳ ତାହାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଭିଜିଗଲା। ତାପରେ, ମହାକୃପାଳୁ ଧୂର୍ଜଟି, ଆମେ କରିଥିବା ପରି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖାରୁ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଉଠିଥିବା ପରି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଭୁଜାରେ ରୋକି ଦେଲେ, ଛୁଇଁବାରୁ ବଞ୍ଚାଇ, ତାଙ୍କର ରୂପକୁ ଆଉ ଅଧିକ ଭବ୍ୟ କରି ଦେଲେ। ଶିବ କହିଲେ: 'ବସ, ଅଙ୍ଗଳ! ମୋଠୁ ଏକ ଦାନ ଚୟନ କର; ମୁଁ ତୁମେ ଚାହିବା ଦାନ ଦେବି। ମୁଁ ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ପାଣି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଛ।' ସେ ପାପୀ ଦାନବ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏମିତି ଦାନ ଚାହିଲେ, ଯାହା ଜୀବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯିବେ: 'ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ମୁଁ ମୋ ହାତ ରଖିବି, ସେ ମରିଯିବ।' ଏହା ଶୁଣି, ରୁଦ୍ର, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ହସି, 'ଓମ୍' କହି, ଦାନ ଦେଲେ, ଯେପରି ନେକ୍ତର ସାପକୁ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ, ଦାନବ ଦାନକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ନିଜ ହାତ ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଶିବ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପଛକୁ ହଟିଗଲେ। ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଭୟରେ ଥର୍ଥରାଇ, ଶିବ ଦିଗବନ୍ଧୁ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚାରିଦିଗ ଓ ଜଳରେ ପଳାଇଗଲେ। ଦେବମାନେ, କୌଣସି ଉପାୟ ନ ଜାଣି, ନିର୍ବିକଳେ ଉଠିଥିଲେ; ତାପରେ ଶିବ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯାହା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍କ୍ରମ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଞ୍ଚଳ। ସେଠାରେ ନାରାୟଣ ନିଜେ ବସିଛନ୍ତି, ନିଷ୍କାମୀ ଓ ଶାନ୍ତ ରେଣୁନ୍ସିଆଣ୍ଟମାନେ ଯାହାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପରେ ଫେରିନାହାନ୍ତି।