ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମହାନ ଋଷିମାନେ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ସମସ୍ତ ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଉପନିଷଦ୍ର ତାତ୍ପର୍ୟକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ତାହାର ସାର ଉପସଂହାର କରିଥିଲେ। ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ଉପଦେଶକୁ ତୁମେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଵଂଶଜ, ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କର, ଏବଂ ଏହି ଭୂମିରେ ଇଚ୍ଛାମତ ଚରଣ କର, ମାନବମାନଙ୍କ ଅନେକ ଆଶାକୁ ଦଗ୍ଧ କର। ଏପରି ଉପଦେଶ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସଂଯମରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୁନି ବୀରବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ କଥା କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନାରଦ ମହାମୁନି କହିଲେ—'ଅମଳ କୀର୍ତ୍ତି ଧାରୀ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।' ଏପରେ ମୁଁ, ନାରଦ, ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋ ପିତା ଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଉପବେଶ ଗ୍ରହଣ କରି, ନାରାୟଣଙ୍କ ମୁଖାରବିନ୍ଦରୁ ଶୁଣିଥିବା ଉପଦେଶ ସେଉଁଠି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ଏପରିଭାବେ, ରାଜନ୍, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—'କିପରି ମନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ?'—ତାହାର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶୃଷ୍ଟିର ଆଦି, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ ଦେଖନ୍ତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜୀବ ଓ ନିୟନ୍ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧିପତି; ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ନିୟମନ କରନ୍ତି; ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦେହୀ ମନୁଷ୍ୟ, ଜଣେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀ ପରି ନିଜ ଘୋସକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ—ସେହି ଅଜନ୍ମା, ନିର୍ଭୟ ହରିଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର 'ବେଦ ଷ୍ଟୁତି' ନାମକ ସପ୍ତାଶୀତିତମଂ (୮୭ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: 'ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଧନୀ ଓ ଶାସକମାନେ ଅଶୁଭକୁ ଶୁଭ ବୋଲି ପୂଜନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଏପରି କରନ୍ତିନାହିଁ। ଏହା କାହିଁକି? ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ସ୍ୱଭାବର ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ବିପରୀତ ଫଳ କିପରି ମିଳେ?' ଶୁକଦେବ କହିଲେ: 'ଶିବ ନିତ୍ୟ ଶକ୍ତିସହିତ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ତିନି ପ୍ରକାରର—ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣରେ ଆବୃତ। ଏହିଠାରୁ ଷୋଳ (୧୬) ପ୍ରକାର ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ହରି ଗୁଣାତୀତ, ପରମ ପୁରୁଷ, ପ୍ରକୃତିରୁ ପାରେ; ସେ ସାକ୍ଷୀ, ନିୟନ୍ତା—ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଗୁଣ ରହିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବିଷୟ ଆଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ, ତୁମର ପୂର୍ବଜ ରାଜା ଆଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି, ଲୋକମାନଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ କଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଯେଉଁକାହାରି ଉପରେ ବିଶେଷ କୃପା କରେ, ତାଙ୍କର ଧନ ଦେଖାଦେଖି ହେଉଛି, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସେ ଆଶାହତ ହୋଇ ଧନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରି କ୍ଲାନ୍ତ, ତେବେ ସେ ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳି ଯାଏ, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କୃପା ଦେଇଥାଏ। ସେହି ପରମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବ୍ରହ୍ମ, ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ, ନିତ୍ୟ ଓ ଅନନ୍ତ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଆତ୍ମାବୋଧ କରିଥାଏ, ସେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଛାଡି ଦିଏ। ଏହିପରି, ମୋ ପୂଜା କଠିନ ଭାବି, ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ସେଉଁଠି ଶୀଘ୍ର ଫଳ ପାଇ, ମଦ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ମୋତେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: 'ବର ଓ ଶାପ ଦେବାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଆଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ, ଶିବ ଶୀଘ୍ର ବର ଦିଅନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆଉ ଅଚ୍ୟୁତ କେବେ ତୁରନ୍ତ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ କଥା କୁହାଯାଏ: ଶିବ, ଭୂତପତି, ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ବୃକାସୁରକୁ ବର ଦେଇ, ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ବୃକାସୁର ନାମକ ଏକ ଅସୁର ଥିଲେ, ଯିଏ ଶକୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ସେ ରାସ୍ତାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନରେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ନେଇ, ତିନି ମୁଖ୍ୟ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଶୀଘ୍ର ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ପଚାରିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ: 'ଶୀଘ୍ର ତୁଷ୍ଟ ହେବା ଓ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେବାରେ ଗିରିଶ (ଶିବ) ସବୁଠାରୁ ଆଗୁଆ; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର, ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳ ହେବ।' ଯେପରି ରାବଣ ଓ ବାଣଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ସେ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ବୃକାସୁର ଶିଘ୍ର ଯାଇ, ନିଜ ଦେହର ମାଂସ ଉପହାର ଭାବରେ ହରଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୁଖକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସପ୍ତମ ଦିନରେ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳି, ନିରାଶ ହୋଇ, ତିକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲେ। ତାପରେ ଦୟାମୟ ଧୂର୍ଜଟି, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଦୃତ ଗତିରେ, ତାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ପୁନଃ ଶୋଭାମୟ ଭାବେ ପୁନର୍ଦାନ କଲେ। ଶିବ କହିଲେ: 'ବସ, ଅଙ୍ଗଲ! ଯେଉଁ ବର ଚାହଁ, ମୁଁ ଦେବି। ମୋତେ ଏକ ଜଳ ଅର୍ପଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅତି ଅତ୍ୟାଚାର କରିଛ।' ତେବେ ସେହି ପାପୀ, ଭୟଙ୍କର ବର ଚାହିଲେ: 'ମୋ ହାତ ଯାହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବି, ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁନ୍ତୁ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବ ରୁଦ୍ର ଅପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହସି 'ଓମ୍' କହି ବର ଦେଇଦେଲେ, ଯେପରି ଅମୃତ ସର୍ପକୁ ଦିଆଯାଏ। ଏବେ ବୃକାସୁର ବର ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ, ନିଜ ହାତ ଶିବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଶିବ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ପଳାଇଲେ। ବୃକାସୁର ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିବାରେ, ଶିବ ଭୟରେ ଅକମ୍ପିତ ହୋଇ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀର ସୀମା, ଦିଗ ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଉପାୟ ନ ଜାଣି, ନିରବ ହୋଇ ରହିଲେ। ଶେଷରେ ବୃକାସୁର ବୈକୁଠ ଧାମକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ନାରାୟଣ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ, ପରମ ଦ୍ୟାନିମାନେ ଯାଉଥିବା ଗନ୍ତବ୍ୟ ସ୍ଥାନ। ସେଉଁଠି, ଭଗବାନ ଅପରାଧ ନାଶକ ନାରାୟଣ, ନିଜ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଏକ ଯୁବକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରୂପେ ଦୂରରୁ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।