ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ଅନୁଭବ କଲେ, ଯଦି ଏହି ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅସୀମ ଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତେବେ କୌଣସି ଶାସନ ବା ନିୟମ ରହିପାରିବ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଅସଲରେ ଏମିତି ନୁହେଁ । ଯଦି ଜନ୍ମ ନ ହୋଇଥିବା ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ଛାଡି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏହା ଭୁଲ ବୁଝିବାକୁ ନେଇଯାଏ । ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ—ଏହି ଦୁଇଁଟିର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଏହି ଦୁହେଁ ଅଜନ୍ମା । ତାଙ୍କର ସଂଯୋଗରୁ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ଜଳ ଉପରେ ବୁଲିବା ଫେନ ଭଳି ଅସ୍ଥିର । ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ତୁମେ ସମସ୍ତ ନାମ ଓ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ; ଝରା ନଦୀ ଯେମିତି ସମୁଦ୍ରରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେମିତି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ କରି ନେଉଛ । ମାନବମାନେ ତୁମର ମହାମାୟାର ଭୟଙ୍କର ମୋହକୁ ବୁଝି, ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ତ ଭାବି ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଅଗାଧ ହୁଅନ୍ତି । ଏମିତି ଲୋକମାନେ କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ରହନ୍ତିନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟେ ଶରଣ ନେଇଥିବାମାନେ ଭୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏଠି ଏହି ଲୋକରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନ ନେଇ, ଶ୍ୱାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଏହା ଏମିତି, ଯେମିତି ବଣିକମାନେ ନୌକାର ନାଉଁଚାଳକୁ ଛାଡି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରେ ଭ୍ରମଣ କରି ହେଲାନ୍ତି । ତୁମେ ଥିଲେ, ଲୋକମାନେ ଆତ୍ମୀୟ, ସନ୍ତାନ, ନିଜ ଶରୀର, ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ, ଧନ, ଘର, ରଥ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କଣ ନେବେ? ଏ ଅବିଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ସଂସାର ସୁଖ ପାଇଁ ଧାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଂଶ ହାରାଇ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି । ଏ ଭୂମିରେ, ଯେଉଁ ଋଷିମୁନିମାନେ ତୁମର ପଦପଦ୍ମର ଜଳରେ ହୃଦୟ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ରୂପେ ବିରାଜ କରୁଛ, ସେଠାରେ ଏକଥର ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିଲେ, ସେମାନେ ପୁଣି ମୂଳତ୍ୱ ହରାଇଦେଇଥିବା ଜଗତର ଗୃହକୁ ଚାହୁଁନ୍ତିନାହିଁ । ଯଦି କେହି କହେ—“ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରୁ ହେଉଛି”—ତେବେ ଏହି ଯୁକ୍ତି ଭୁଲ, କାରଣ ଏହା କେବେ ସଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଚର୍ଚ୍ଚା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନୁସୃତି ଅନ୍ଧା ଭାବରେ ଚାଲିଛି, ଏବଂ ଶବ୍ଦର ଅତିଶୟ ରୂପ ଅବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିଥାଏ । ଯେଉଁ ଜିନିଷ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା ନାହିଁ, ପରେ ରହିବ ନାହିଁ, ମଧ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଅଛି, ସେହି ତୁମେ ଏକ ରସ ଭାବେ ମାୟା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଭିନ୍ନତା ଧନ ବା ଜାତି ଭିନ୍ନତା ଭଳି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଏହା ମନର ଖେଳ ଓ ଏହାର ଆନନ୍ଦ ମାୟାମୟ । ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଅଜନ୍ମା ସନ୍ନିଧିରେ ଅଜନ୍ମା ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଏହି ଭଳି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦେହକୁ ସାପ ତ୍ୱଚା ଛାଡିଦେବା ପରି ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ତୁମର ଅପାର ମହିମା ଅଷ୍ଟଗୁଣ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି । ଯଦି ତ୍ୟାଗୀମାନେ ହୃଦୟରୁ ଅଭିଲାଷା ମୂଳକୁ ଉପଡ଼ି ପକାଇ ଦେଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହୋଇ ହୃଦୟରେ ଗୁପ୍ତ ରହ, ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଥିବା ମଣି ଭୁଲିଯିବା ପରି । ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇପଟେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ତୁମର ଅମୃତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ତୁମକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅମଙ୍ଗଳର ମୂଳ—ସେମାନେ ତୁମର ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ବା ଶରୀରଧାରୀ ଜନମାନେ କ’ଣ କହୁଛନ୍ତି ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତୁମେ ଅବିରତ ଗୀତିତ ହୁଅଛ, ଏବଂ ତୁମ କଥା ଶୁଣିଥିବା ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି । ଦେବମାନ୍ୟମାନେ, ସାବର୍ଣ୍ଣ ନାମକ କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଅନନ୍ତ, ତୁମର ଶେଷକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲେନି । ଯେପରି ଧୂଳିକଣା ଆକାଶରେ ବାୟୁ ସହେ ଭାସିଥାଏ, ତେମିତି ବେଦ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଫଳ ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଅସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି । ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—ଏଭଳି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସିଦ୍ଧମାନେ ସନନ୍ଦନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, କାରଣ ସେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ମାର୍ଗକୁ ଜାଣିଥିଲେ । ଏହିଭଳି, ବେଦ, ପୁରାଣ, ଉପନିଷଦ୍ର ସାର ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ । ଏବଂ, ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏହି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଉପଦେଶକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଧାରଣ କର, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଇଚ୍ଛାମତ କର, ଲୋକମାନଙ୍କ ଅଭିଲାଷାକୁ ଦଗ୍ଧ କର । ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିଗ୍ରହରେ, ମୁନି ବୀରବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନରେ କଥା କହିଲେ । ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ଅମଳ କୀର୍ତ୍ତି ଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କର୍ତ୍ତା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର । ଏହିଭଳି, ପ୍ରାଚୀନ ମୁନି ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଶିର ନମାଇ, ମୁଁ ମୋ ବାପା ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି । ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ଏବଂ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ନାରାୟଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା କଥା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ । ଏହିଭଳି, ରାଜା, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—କିପରି ମନ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲଗାଇଯିବ—ସେଥିର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି । ଯିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତ ଦେଖେ; ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଜୀବ ଓ ଏଶ୍ୱରଙ୍କ ନାଥ; ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଏହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶାସନ କରନ୍ତି; ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଜୀବ ନିଦ୍ରାରେ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ନୀଡ଼ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିବା ପରି ତ୍ୟାଗ କରେ—ସେଇ ଅନାଦି ଓ ଭୟହୀନ ହରିଙ୍କୁ ସଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଏଠାରେ 'ବେଦସ୍ତୁତି' ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା ।