ଏହି ଉପନିଷଦ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତର ଉପନିଷଦ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦି କିଛି ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନାରାୟଣ-ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଶ୍ଲୋକ ଏବଂ ନାରଦ ଓ ମହାର୍ଷି ନାରାୟଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସଂବାଦ କଥା ଶୁଣେଇବି। ଏକ ଦିନ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ନାରଦ ମୁନି ଜଗତରେ ଘୁଡ଼ିବା ସମୟରେ, ନିର୍ମଳ ମୁନି ନାରାୟଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ କଳାପ ଗ୍ରାମର ତପୋବନକୁ ଗଲେ। ଏଠି, ଭାରତ ଭୂମିରେ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶୁଭାର୍ଥେ, ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଆରମ୍ଭରୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ମହାର୍ଷି ନାରାୟଣ ଅଛନ୍ତି। ସେଠାରେ, କଳାପ ଗ୍ରାମର ଅନେକ ମୁନିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ନାରଦ ମୁନି ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଏହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ମୁନିମାନେ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତର ଉପଦେଶ କଥା କହିଲେ — ଯାହା ଜନଲୋକର ପ୍ରାଚୀନ ବାସିନ୍ଦାମାନେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଭଗବାନ କହିଲେ: ଏକ ଦିନ ଜନଲୋକରେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ଧାନ୍ତର ଉତ୍ତରପୁତ୍ରମାନେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତର ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ; ସେଠାରେ, ମନସ୍ ଜନ୍ମା ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଥିଲେ, ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମୟରେ, ତୁମେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଲେ, ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତର ଉପଦେଶ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଥିଲା; ଏବଂ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥିଲା, ଯାହା ତୁମେ ଏବେ ମୋତେ ପଚାରୁଛ। ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଆଚରଣରେ ସମାନ ଥିଲେ, ତଥା ସମାନ ଧନ, ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ର ଥିଲେ; କିଛି ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣୁଥିଲେ। ଶ୍ରୀ ସନନ୍ଦନ କହିଲେ: ସୃଷ୍ଟିରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିମାନେ ସହିତ ଶୟନ କରିଥିଲେ; ତାପରେ, ଶେଷ ସମୟରେ, ବେଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଜଗାଇଲେ, ଏକ ରାଜାଙ୍କୁ ଗାୟକମାନେ ପ୍ରଭାତରେ ଗାନ ଦେଇ ଉଠାଇଥିବା ପରି। ବେଦମାନେ କହିଲେ: ଜୟ! ଜୟ! ହେ ଅଜ, ଅଜିତ, ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ଆର୍ଜିତ ଦୋଷ ଛାଡ଼; ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ। ଅପ୍ରକାଶ ଓ ପ୍ରକାଶ ଜଗତରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଉଦ୍ଭବ; ବେଦମାନେ କେବେ କେବେ ତୁମ ସନ୍ନିଧିରେ ଚାଲିଥିବା ସତ୍ୱେ, ତୁମେ ନିଜ ମାୟାରେ ଚଳିବା ବେଳେ ସେମାନେ ତୁମକୁ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ବିଶାଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଯାହାକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଅସାର ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି, ମାଟିର ଭାବାନ୍ତର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମାନ୍ତର ଭଳି; ଏହିପରି, ମୁନିମାନେ ନିଜ ଚିତ୍ତ, ବାଣୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତୁମେ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର କରନ୍ତି—ତେଣୁ ମଣିଷର ଚିହ୍ନ ଅସାର ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ। ହେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମ ଅମୃତ କଥାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ତାପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ କାଳ ଓ ଇଚ୍ଛାର ଦୋଷରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ତୁମେ ନିଜ ଧାମରେ ବସନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେପରି ବାୟୁ ଶରୀରକୁ ଧାରଣ କରି, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପାଲନ କରେ, ସେପରି ମହାଭୂତମାନେ ତୁମେ ଦୟାରେ ଜଗତ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଖାଦ୍ୟ ଆଦି ଅନୁକ୍ରମ ତୁମେ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛ, ତୁମେ ସତ୍-ଅସତ୍ ଉଭୟରୁ ପରେ; ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ, ତୁମ ଅମୃତ ସ୍ୱଭାବ। ଯେଉଁମାନେ ସୀମିତ ଦୃଷ୍ଟି ରଖି, ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ ମାର୍ଗକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହୃଦୟର ଗୁହାକୁ ମାର୍ଗ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଏଠାରୁ, ହେ ଅନନ୍ତ, ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ମୃତ୍ୟୁର ମୁଖକୁ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗର୍ଭରେ କାରଣ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି, କର୍ମାନୁସାରେ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛ; ତଥାପି, ଯେଉଁମାନେ ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମକୁ ଏକାକାର ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତମାନେ ତୁମେ ଏକ ରସ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନତା ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଶରୀରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ନିଜ ସୃଷ୍ଟି, ଭିତର ଓ ବାହାର ଉଭୟରେ, ତୁମେ ପୁରୁଷ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରକ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଅଛ; ଏପରି, ମୁନିମାନେ ମାନବର ମାର୍ଗ ଓ ବେଦର ଅନ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଭୂମିରେ ତୁମ ଚରଣକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ସେମାନେ ତୁମ ଅମୃତ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଅସୀମ ଜଳରେ ଶ୍ରମ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋକ୍ଷ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ; ଘର ଛାଡ଼ି, ହଂସ ଭକ୍ତମାନେ ଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଏହି ଦେହୀମାନେ, ନିଜ କିନ୍, ମିତ୍ର, ପ୍ରିୟ ସହ ଚାଲିଥିବା ପରି, ତୁମେ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଓ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ଦୁଃଖ ହେଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମ ପୂଜାରେ ରତ, ନିଜକୁ ହାନି କରି, ଭାରୀ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଦୁଃଖରେ ଘୁଡ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ୱାସ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦୃଢ଼ ଯୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ହୃଦୟରେ ତୁମେ ଉପାସନା କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି ତୁମକୁ ପାଇଯାନ୍ତି। ନାଗ ରାଜାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ମନ ନିମଗ୍ନ ନାରୀମାନେ, ଆମେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଚରଣର ଅମୃତ ରସ ଚାଖି ଏକାକାର ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ କିଏ ତାଙ୍କ ଆରମ୍ଭ, ଅନ୍ତ, ବା ମାର୍ଗ ଜାଣିପାରିବ? ଯାହାଠାରୁ ମୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହାଙ୍କ ପରେ ଦେବତାମାନେ ଚାଲିଥିବା; ତେଣୁ ସେ ନ ଅସ୍ତି, ନ ନାସ୍ତି, ନ ଉଭୟ; ସେ କାଳର ଅଧୀନ ନୁହେଁ। ସେ ଶୟନ କରୁଥିବା ସମୟରେ କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି ପାରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ମରିଛି, ବା ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ—ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଅବିଦ୍ୟାରୁ କଥା କହନ୍ତି, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି।