ସମୟ, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଏନାହିଁ—ସେଉଁଠି ସ୍ୱୟଂ, ଅନ୍ୟ କିମ୍ବା ଗୁଣ କୌଣସି ଦିଗରୁ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୟ କରିପାରେନାହିଁ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଅଖଣ୍ଡ, ତାଙ୍କର ଅନୁଭବ ଦୁଃଖ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣର ପ୍ରବାହରେ କେବେ ବାଧା ପାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି—ଯଥା ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଆଦି—ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଲୁଚାଇ ଦିଆଯାଏ। ଏହିପରି, ଯେପରି ଘନ, କୁହୁଡ଼ି କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଲୋକେ ଭ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେପରି ଲୋକେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଚିନ୍ତନ ପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ମହାର୍ଷିମାନେ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି—ଅର୍ଥାତ୍ ବସୁଦେବଙ୍କୁ—ସମସ୍ତ ରାଜା ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦୁଇ ଶାଖାପୁତ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥା କହିଲେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଲେ—କର୍ମର ନାଶ କେବଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବିଶ୍ୱାସ ସହିତ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ନାୟକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ମନର ଶାନ୍ତିକୁ କବିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି; ଯୋଗର ପଥ ସହଜ ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଦ୍ୱିଜ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ପଥ, ଯାହାକୁ ନିଜ ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ଅନୁଯାୟୀ, ଶୁଦ୍ଧ ଉପାୟ ଓ ନିଶ୍ଛଳ ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଲେ—ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ସମୟ ଆସିଲେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଧନଲୋଭ, ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଦ୍ୱାରା ପତ୍ନୀ-ସନ୍ତାନ ଲୋଭ, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଲୋଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଗ୍ରାମର ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ତପସ୍ୟାର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପୁନି କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜ ଜନ୍ମ ସହିତ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣ ନେଇ ଆସନ୍ତି—ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃଙ୍କ ଋଣ। ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଋଣ ଶୋଧିବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହି ଋଣ ଶୋଧିନଥିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କର ପତନ ହୁଏ। ବସୁଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ—ତୁମେ ଆଜି ଋଷି ଓ ପିତୃଙ୍କ ଦୁଇଟି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲ; ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରି ତୁମେ ସେ ଋଣ ମଧ୍ୟ ପୂରଣ କର; ଏହିପରି ଋଣମୁକ୍ତ ଓ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହେଉ। ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ପଣ୍ଡିତମାନେ କହିଲେ—ବସୁଦେବ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହିତ ଜଗତ୍ନାଥ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଛ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଦୟାରେ ସେ ତୁମର ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏହି ମହତ୍ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବସୁଦେବ ମନେ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମହାର୍ଷି ଓ ପୁରୋହିତମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବର ଚୟନ କରିଲେ। ବସୁଦେବଙ୍କ ଚୟନ କ୍ରମେ, ସେଇ ମହାର୍ଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀମାନେ ପଦ୍ମମାଲା ପିନ୍ଧି, ସ୍ନାନ କରି ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ମାଳା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଙ୍ଗରାଗ ଲଗାଇ, ନିବେଦନ ନେଇ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଲ, ମୃଦଙ୍ଗ, ଦୁଢ଼, ଶଂଖ, ତୁରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା; ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଳାକାରମାନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ; ବର୍ଣ୍ଣକାର ଓ ସୂତମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ; ଗାନ୍ଧର୍ବୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ମଧୁର ସ୍ୱରେ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରଦେବତାଙ୍କୁ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅଭିଷେକ କରେ, ସେପରି ପୁରୋହିତମାନେ ଅଠାରୋ ରାଣୀ ସହିତ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାଟ, ବାହୁଡ଼ି, ହାର, ଲୋହି, କଣ୍ଠା, ନୂପୁର ଓ କଣ୍ଣା ଦେଇ ଶୋଭିତ କଲେ; ଯଜ୍ଞବେଶ ଧାରଣ କରି, ବସୁଦେବ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ମଣିମାଳା ପିନ୍ଧି, ସଭାସଦ୍ୟମାନେ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ। ତା’ପରେ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟ ବନ୍ଧୁ, ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀମାନେ ସହ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ। ବସୁଦେବ ଯଜ୍ଞବିଧି ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ବିଶେଷ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମର ନାଥଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପାସନା କଲେ। ଯଥାବିଧି, ପୁରୋହିତମାନେଂକୁ ଗାଈ, ଜମି, କନ୍ୟା ଓ ବହୁ ଧନ ଦେଇ ଦାନ କଲେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ବିଧି ଓ ଅନ୍ତିମ ସ୍ନାନ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ସେମାନେ ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ସହ ରାମସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କଲେ। ସ୍ନାନ ପରେ, ବସୁଦେବ ତାଙ୍କ ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣକାର ଓ ମହିଳାମାନେଙ୍କୁ ଦେଇ, ନିଜେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ, ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତା’ପରେ ନିଜ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବୀ, ସେମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ଓ ଭିଦର୍ଭ, କୋଶଳ, କୁରୁ, କାଶୀ, କେକୟ, ସୃଞ୍ଜୟ ଦେଶର ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ସଭ୍ୟ, ପୁରୋହିତ, ଋଷି, ରାଜା, ପିତୃ, ପିଶାଚ, ତ୍ୟାଗୀମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞକୁ ଗଲେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ତାଙ୍କ ଭାଇ, ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ପୃଥା, ଯମପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ, ନାରଦ, ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟାସ ଓ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବୀ—ସେମାନେ ଯଦୁମାନେଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ହୃଦୟ ମୃଦୁ ହୋଇ, ସ୍ନେହ ବିୟୋଗର ବେଦନା ସହି, ନିଜ ନିଜ ଦେଶକୁ ଚଲିଗଲେ। ନନ୍ଦ, ଗୋପମାନେ ସହିତ, କୃଷ୍ଣ, ବଳରାମ, ଉଗ୍ରସେନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ; ସ୍ନେହବଶତଃ ନନ୍ଦ ସେଠାରେ ରହିଲେ। ବସୁଦେବ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ସମୁଦ୍ର ସହଜରେ ପାର ହୋଇ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଘେରି ଖୁସି ମନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ହାତ ଧରି କହିଲେ—“ଭାଇ, ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ପ୍ରେମ କୁହାଯାଏ, ତାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ମୁସ୍କିଲ, ମହାନ ବୀର କିମ୍ବା ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଏହି ମିତ୍ରତା, ଯାହା ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଦାନ ଫେରାଇନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ଏହାକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବେ ଆମେ ଭାଇମାନେ ପ୍ରତିଯେକର ମଙ୍ଗଳରେ ଲାଗିନଥିଲୁ; ଏବେ ଧନ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଅଭିମାନରେ ଆମେ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁନାହୁଁ।