ରୋହିଣୀ ଓ ଦେବକୀ, ବ୍ରଜର ରାଣୀ ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ମିତ୍ରତା ସ୍ମରଣ କରି, ଆଖିରେ ଲୁହା ଆଣି, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରଜର ରାଣୀ, ତୁମର ନିର୍ମଳ ମିତ୍ରତାକୁ କିଏ କେବେ ଭୁଲିପାରିବ? ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି, ପୁଣି ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏହା ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରତିଦାନ ନାହିଁ। ତୁମର ପିତାମାତା ତୁମକୁ ଉପଚାର କରି, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ନିର୍ବିଘ୍ନ ରୂପେ ଲାଳନ-ପାଳନ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି। ଯେପରି ଚକୁରେ ପତିଲା ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଧର୍ମଶୀଳମାନେ କେବେ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସ୍ୱର୍ଗ ତାଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ।” ଏପରି ଅନୁଭୂତିରେ, ଗୋପୀମାନେ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିଜ ଚକୁର ପତିଲାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଲେ—ଏହି ପତିଲା ଦେଖିବାରେ ବାଧା ଦେଉଛି। ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଚକୁରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ହୃଦୟରେ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ଏମିତି ଭକ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ଯାହା କୃଷ୍ଣ ସହ ସଦା ଏକତ୍ୱ ରଖୁଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ମାନନ୍ତି। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଏହି ଗୋପୀମାନେ ଜଣେ ହୋଇଥିବାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ମଧୁର ହସରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ କି ଆମର ପୁରୁଣା ସଖ୍ୟତାକୁ ମନେ ପକାଉଛ? ଆମେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶରେ ମନ ଲଗାଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ରହିଥିଲୁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କି ଆମକୁ ଅକୃତଜ୍ଞ ଭାବି ରୂଷ୍ଟ ହେଲ? ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି ଓ ପୁଣି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରନ୍ତି। ଯେପରି ହଳା ମେଘ, ଘାସ, କପାସ, ଧୂଳିକୁ ଏକତ୍ର କରି ପୁଣି ଛିଣ୍ଡି ଦିଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଯୋଗାଏ ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରେ। ମୋତେ ନିଶ୍ଠା ଭକ୍ତି ଅମରତ୍ୱକୁ ଦେଉଛି। ତୁମର ଭାଗ୍ୟରେ, ମୋପ୍ରତି ଏହି ଭାବ ଉପଜିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନକୁ ଦୂର କରିଦେଇଛି। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଦି, ଅନ୍ତ, ଭିତର ଓ ବାହାର ତତ୍ତ୍ୱ, ଯେପରି ଅକାଶ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ଭାବେ, ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ—ଯେଉଁମାନେ ଅବିନାଶୀକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଓ ପରମ ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ, ଏପରି ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣି ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ଦେହ ଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଯିଏଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ଏହି ସଂସାର ମୃତ୍ୟୁର କୂଆଠାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାର ଆଧାର, ସେ ଭଗବାନ ମୋତେ ଏମିତି ମନରେ ବସନ୍ତୁ, ଯେପରି ଆମେ ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ।” ଏହିପରି ଭାବରେ, ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଧ, ଏକାଶୀଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ, “ବ୍ରଜବାସୀ ଓ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ମିଶିବା” ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏଭଳି ଗୋପୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶରଣଦାତା, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର କୁଶଳ କୁସଳ ପଚାରିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଥିଲେ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣ ଦର୍ଶନରେ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରା ହୃଦୟରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାମୃତ ଯାହା କେବେ କେବେ ମୁଁଠିରୁ ବହିଯାଏ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ଦେହ ଓ ମୂଢ଼ତା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ଏହା ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅଶୁଭ କିଛି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆମେ ତିନିପ୍ରକାର ଆତ୍ମଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରିୟାରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଓ ଅବ୍ୟାହତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛୁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଯୋଗରେ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ମାୟା ରୂପ ଉପରେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯାହା ପରମହଂସଙ୍କ ପଥ।” ମୁନି କହିଲେ—ଏହିପରି, ଅନ୍ଧକ ଓ କୌରବ ଗୋତ୍ରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ମହାନ୍ତି ଖ୍ୟାତିର ମୁକୁଟ ମଣି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ଗାଥା ଗାଇଲେ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ଏବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି। ଦ୍ରୌପଦୀ କହିଲେ—“ହେ ବୈଦର୍ଭୀ, ଭଦ୍ରା, ଜାମ୍ବବତୀ, କୌଶଳା, ସତ୍ୟଭାମା, କାଳିନ୍ଦୀ, ଶୈବ୍ୟା, ରୋହିଣୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣା—ହେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ, ଆପଣମାନେ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ, କିପରି ଭଗବାନ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଭଳି ଆପଣମାନଙ୍କ ସହ ବିବାହ କଲେ?” ରୁକ୍ମିଣୀ କହିଲେ—“ମୋତେ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେବା ପାଇଁ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଧନୁଷ ଧରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ ଧୂଳି ରାଜାମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଲଙ୍କାର ହେଲା, ସେ ମୁଁ ହେଉଛି ଶ୍ରୀର ନିବାସୀ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦକୁ ପୂଜିବାକୁ ଚାହେଁ। ସେ ମୋତେ ସିଂହ ଭଳି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଂଶ ଭାବେ ହରି ନେଲେ।” ସତ୍ୟଭାମା କହିଲେ—“ମୋ ଉପରେ ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଶାପ ଲାଗିଥିଲା, ତାହା ଦୂର କରିବାକୁ, ସେ ଭୂପତିଙ୍କୁ ଜିତି ରତ୍ନ ଆଣିଲେ, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲେ, ମୁଁ ଅନ୍ୟକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲି, ତଥାପି ସେ ମୋତେ ନିଜ କଲେ।” ଜାମ୍ବବତୀ କହିଲେ—“ସେ ମୋତେ ଦେହ ଦାତା ଓ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ତି ଭାବି, ମୋ ପିତାଙ୍କ ସହ ୨୧ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ମୋ ପିତା ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପଦକୁ ଧରି ଦାସୀ ହେଲି।” କାଳିନ୍ଦୀ କହିଲେ—“ମୁଁ ତାଙ୍କର ପଦ ସ୍ପର୍ଶ ପାଇବାକୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲି, ସେ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଆସି, ମୋ ହାତ ଧରିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଘରର ସ୍ୱୀପିକା ହେଲି।” ମିତ୍ରବିନ୍ଦା କହିଲେ—“ମୋ ସ୍ୱୟଂବରରେ, ସେ ରାଜାମାନେକୁ ଜିତି, ହାତୀ ଭଳି ମୋତେ ଆପଣ ମାନି ନେଲେ, ଭାଇମାନେକୁ ଦୂର କରି, ମୋତେ ନିଜ ସମୃଦ୍ଧିର ସହରକୁ ନେଇଗଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଚରଣ ସେବା ପାଇବାକୁ ଚାହେଁ।” ସତ୍ୟା କହିଲେ—“ମୋ ପିତା ରାଜାମାନେର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ସାତଟି ତିକ୍ତି ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ବଳଦ ରଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ସେ ଶିଶୁ ଭଳି ବାନ୍ଧିଲେ, ମୋତେ ଓ ମୋ ସଥିମାନେ, ସେନା ସହ ଜିତି ନେଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଦାସୀ ହେବାକୁ ଚାହେଁ।” ଭଦ୍ରା କହିଲେ—“ମୋ ପିତା ମାମୁଁକୁ ଡାକି, ମୋତେ ଶ୍ୟାମକୁ ଦେଲେ, ଏକ ସେନା ଓ ସଂଗୀମାନେ ସହ।