କୌରବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମର ଅତିରିକ୍ତ ଅନୁଭୂତିରେ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯିବାରୁ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯଶୋଦା ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ନିଜ ସନ୍ତାନମାନେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଭୁଲି, ଦୁଇ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ନିଜ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରୋହିଣୀ ଓ ଦେବକୀ, ଭାବାନ୍ତୁରେ ଭରିଆ ହୃଦୟରେ, ବ୍ରଜର ରାଣୀ ଯଶୋଦାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ଓ ସଖ୍ୟତା ସ୍ମରଣ କରି ଅଶ୍ରୁସ୍ନାତ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “ହେ ବ୍ରଜେଶ୍ଵରୀ, ତୁମ ଅଟୁଟ ସଖ୍ୟତାକୁ କିଏ ଭୁଲିପାରିବ? ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ମିଳିଲେ ଓ ଛାଡିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର କୃତଜ୍ଞତା ଦେବାକୁ ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ନାହିଁ। ତୁମ ମାତାପିତା ପୁର୍ଣ୍ଣ ଦାୟିତ୍ୱ ନିବାହିଛନ୍ତି, ତୁମକୁ ସମ୍ମୃଦ୍ଧି ଦେଇ, ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଚକୁରୁ ପାଖରେ ପାପୁଣି ରକ୍ଷା କରେ, ଏପରି ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ କେବେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସ୍ୱର୍ଗ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ।” ଏହି ଭାବମୟ ମିଳନ ସମୟରେ, ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିଜର ପଲକକୁ ଶାପ ଦେଲେ, କାରଣ ସେହି ପଲକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ କରିନେଲେ, ଏବଂ ଏପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ଯାହା ସାଧାରଣ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସାଙ୍ଗ ରହି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଗୋପୀମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କୁଶଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଓ ହସି ହସି କହିଲେ: “ତୁମେ କି ଆମ ସଖ୍ୟତାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ? ଆମେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନା ପାଇଁ ଶତ୍ରୁଦଳ ନଶ୍ୱ କରିବା ଚିନ୍ତାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ରହିଥିଲୁ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଆମ ପ୍ରତି କିଛି ଅସନ୍ତୋଷ ବା ଅକୃତଜ୍ଞତା ଅନୁଭବ କରିଛ କି? ଏହି ସମସ୍ତ ଯୋଗ, ବିୟୋଗ ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହୁଏ। ଯେପରି ବାୟୁ ମେଘ, ଘାସ, କପାସ, ଧୁଳିକୁ ଏକାଠି କରି ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରେ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରନ୍ତି। ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଅମୃତତ୍ୱକୁ ଦେଉଛି; ଭାଗ୍ୟବଶତ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରେମ ଲାଭ କରିଛ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବାଧାକୁ ଦୂର କରେ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଦି, ଅନ୍ତ, ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ; ଯେପରି ଆକାଶ, ପାଣି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆଲୋକ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ମୁଁ ସେପରି ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅଛି। ଏହିପରି ଜୀବମାନେ ପରମାତ୍ମା ଓ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟେ ଥାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଅବିନାଶୀକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ଏବଂ ପରତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ଦୁଇକୁ ଦେଖନ୍ତି।” କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଜୀବନଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣସ୍ମୃତିରେ ବିଲୀନ କରି ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଅରବିନ୍ଦ ପାଦ ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରୁ ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଆମ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମ ମନରେ ସ୍ଥିତି ହେଉନ୍ତୁ।” ଏଭଳି ଭାବରେ ‘ବୃଷ୍ଣି ଓ ଗୋପମାନେ ମିଳିବା’ ନାମକ ଏହି ଅସୀତି-ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହାପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଗୋପୀମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶରଣ ଭାବେ ଥିବା ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିର ମିତ୍ରମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଦର୍ଶନରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱ ହୋଇ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଚରଣାମୃତ ଯାହା କେବଳ କଣରେ ପିଇଲେ ମାତ୍ର ଦେହ ଓ ଦେହାଭିମାନର ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଇପାରିଥାଏ, ତାହାରୁ କେବେ ଅଶୁଭ ହୋଇପାରିବ? ଆମେ ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରିୟାରେ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ନିରବିଘ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛୁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ କାଳ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମ ମାୟାମୟ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଯାହା ପରମହଂସମାନେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପଥ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି, ଅନ୍ଧକ ଓ କୌରବ ଗୃହର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ମହାନ ବିଭୂତିଶାଳୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଏକାଠି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ଚରିତ୍ର କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: “ଏହି କଥା ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା କଥା କହିବି। ଏହି ସମୟରେ ଦ୍ରୌପଦୀ କହିଲେ: ‘ହେ ବୈଦର୍ଭୀ, ଭଦ୍ରା, ଜାମ୍ବବତୀ, କୌଶଳା, ସତ୍ୟଭାମା, କାଳିନ୍ଦୀ, ଶୈବ୍ୟା, ରୋହିଣୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣା— ତୁମେ ସମସ୍ତେ କୃପାକରି କହ, ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ କିପରି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକର ଚାଳିତ୍ର ଅନୁସରି, ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ?’ ତେବେ ଶ୍ରୀରୁକ୍ମିଣୀ କହିଲେ: ‘ଯେତେବେଳେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ମୋତେ ଚେଦିରାଜାଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦଧୂଳି ରାଜାମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, ସେଇ ସିଂହ ମନେ ମେଷ ଦଳରୁ ନିଜ ଶିକାର ଭଳି ମୋତେ ନେଇଗଲେ। ଏହି ଶ୍ରୀଧାମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦକୁ ମୁଁ ସଦା ପୂଜିବି।’ ସତ୍ୟଭାମା କହିଲେ: ‘ମୋ ସହଧର୍ମିଣୀଙ୍କ ଶାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ଭୂପତିଙ୍କୁ ଜିତି, ମଣି ଆଣି, ମୋ ପିତାକୁ ଭୟଭୀତ କଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ଅନ୍ୟକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ନିଜ କଲେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ମୋ ସ୍ୱାମୀ।’ ଜାମ୍ବବତୀ କହିଲେ: ‘ସିତାପତି ଶ୍ରୀରାମ ମୋ ପିତା ସହ ୨୧ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ମୋ ପିତା ମୋତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ମୁଁ ମଣି ସହ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରି ତାଙ୍କର ଦାସୀ ହେଲି।’ କାଳିନ୍ଦୀ କହିଲେ: ‘ମୁଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ ପାଇବା ଆଶାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲି, ସେ ପ୍ରଭୁ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଆସି, ମୋତେ ହାତ ଧରି ନେଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଗୃହର ସ୍ୱୀପିକା ହେଲି।’ ମିତ୍ରବିନ୍ଦା କହିଲେ: ‘ମୋ ସ୍ୱୟଂବର ରେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେକୁ ଜିତି, ହାତୀ ନିଜ ସଂଗିନୀକୁ ନେଇଯିବା ପରି ମୋତେ ନେଇଯି ସ୍ୱନଗରକୁ ଆଣିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଚରଣ ସେବାକୁ ଚାହେଁ।