ଶାଳ୍ୱଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ସହ ଆଗେ ବଢ଼ୁଥିବା ଦନ୍ତବକ୍ରକୁ ଦେଖି ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଗଦା ଉଠାଇଲେ, ରଥରୁ ଝାପ ଦେଇ ତିନି ସାମ୍ନା ସାମ୍ନି ହେଲେ—ଏକ ଭୟାନକ ସାଗର ତଟ ସହିତ ମିଶିବା ପରି। ଏହି ସମୟରେ କାରୂଷ ଦନ୍ତବକ୍ର, ଅହଂକାରରେ ଭରିଥିବା, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: “ଭାଗ୍ୟ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ଯେ ଆଜି ତୁମେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛ! ମୁଁ ତୁମ ମାମାଘରର ଝିଅ ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ମୋତେ, ତୁମ ବନ୍ଧୁକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏହିଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋର ଗଦା ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ବଜ୍ର ସମାନ କଠିନ, ତାହାର ଆଘାତରେ ମାରିଦେବି। ଏଭଳି ଏକ ଶତ୍ରୁ, ଯିଏ ବନ୍ଧୁ ରୂପେ ଅବତାର ନେଇଛି, ସେକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ ମୁଁ ମୋ ଋଣ ମୁକ୍ତ ହେବି—ଯେପରି ଦେହରେ ଥିବା ରୋଗକୁ ନଷ୍ଟ କରାଯାଏ।” ଏଭଳି କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉପାଲମ୍ବ କରି, ଦନ୍ତବକ୍ର ରାୟ ଶିଂହ ଭଳି ଦହଡ଼ିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗଦାରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଘାତ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଯଦୁବଂଶୀମଣି କୃଷ୍ଣ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ କିଛି ହେଲେ ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କର କୌମୋଦକୀ ଗଦା ଉଠାଇ ଦନ୍ତବକ୍ରଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଭୟାନକ ଆଘାତ କଲେ। ଏହି ଆଘାତରେ ଦନ୍ତବକ୍ରଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଝରିଲା, ଚୁଲ, ହାତ, ପା ଛଡ଼ି ଶବ ଭଳି ପଡ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଛାଡ଼ି ଏକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଲୋକ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯେପରି ଶିଶୁପାଳ ବଧ ସମୟରେ ହେଇଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ଦନ୍ତବକ୍ରଙ୍କ ଭାଇ ବିଦୂରଥ, ଭାଇଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତଳ ଓ ଢାଳ ନେଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ଉଠାଇ, ବିଦୂରଥଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ସହ ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳ କାଟିଦେଲେ। ଏଭଳି କୃଷ୍ଣ, ଶାଳ୍ୱ, ସୌଭ, ଦନ୍ତବକ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇ ବିଦୂରଥଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଲେ। ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ମହାନାଗ, ଅପ୍ସରା, ପିତୃଗଣ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ଚାରଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, ଫୁଲ ବୃଷ୍ଟି କଲେ। ଭୃଷ୍ଣି ବଂଶୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି, ଶୋଭାମୟ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ। ଏହିପରି ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କେହି କେତେବେଳେ ବିଜୟୀ କିମ୍ବା ପରାଜିତ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି—ଏହା ପଶୁଦୃଷ୍ଟି ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ। ଏହି ସମୟରେ, କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଚାଲିଥିବା ଖବର ଶୁଣି ବଳରାମ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଉପଲକ୍ଷେ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବେ ବିଦାୟ ନେଲେ। ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବ, ଋଷି, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ସରସ୍ୱତୀ ଉପରିକୁ ଯାଇଲେ। ପୃଥୁଦକ, ବିନ୍ଦୁସର, ତୃତକୂପ, ସୁଦର୍ଶନ, ବିଶାଳ, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, ଚକ୍ର, ଓ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ଦର୍ଶନ କଲେ। ତାପରେ ଯମୁନା ଓ ଗଙ୍ଗା ଧାରା ଅନୁସରଣ କରି, ନୈମିଷାରଣ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ। ବଳରାମଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ସେଉଁଠାରେ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଉଠି, ବିଧିମତ ଭାବେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ସମ୍ମାନ କଲେ। ବଳରାମ ସହ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ସେଉଁଠାରେ ବଳରାମ ଦେଖିଲେ ଯେ, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଶିଷ୍ୟ ରୋମହର୍ଷଣ ଏଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ଉଠିଲେ ନାହିଁ, ନମସ୍କାର କଲେ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ବଳରାମଙ୍କ ମନେ କ୍ରୋଧ ଉଠିଲା। ତାଙ୍କ ଭାବିଲେ—ଏହି ନିମ୍ନଜାତି ଲୋକ ଧର୍ମରକ୍ଷକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ବସିଛି, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମୃତ୍ୟୁଯୋଗ୍ୟ। ଦେବ ଋଷିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ, ଅନେକ ପୁରାଣ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଅନୁଶାସନହୀନ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ଭାବେ, ସେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅନର୍ଥକ—ଏକ ଅଭ୍ୟାସ ନକରିଥିବା ଅଭିନେତା ପରି। ଏମିତି ଧର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଧର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଭୂମିରେ ଅବତାର ନେଇଛି। ଏଭଳି କହି, ବଳରାମ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ମାରିବା ଥାରେ ବିରତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଭାବନା କରି, ତାଙ୍କ ହାତର କୁଶ ଶଳା ଦ୍ୱାରା ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କଲେ—“ହେ ସଙ୍କର୍ଷଣ, ଆପଣ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛନ୍ତି! ଆମେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାର ଆସନ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତିରହିତ ଅବସ୍ଥା ଦେଇଥିଲୁ। ଅଜାଣି ଆପଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ କରିଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହି ପାପ ପରିହାର ପାଇଁ ଯାହା ଉଚିତ, ଆପଣ ନିଜେ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରନ୍ତୁ।” ବଳରାମ କହିଲେ: “ମୁଁ ଲୋକଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଯୁଗର ନିୟମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବି। ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଆୟୁ, ବଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାହା ମୁଁ ମୋର ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ପୂରଣ କରିଦେବି।” ଋଷିମାନେ କହିଲେ: “ଏହିପରି ହେଉ, ବଳରାମ, ଆପଣଙ୍କ କଥା, ଆପଣଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଆମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସମସ୍ତ ଏକାଥିରେ ସତ୍ୟ ହେଉ।” ବଳରାମ କହିଲେ: “ଆତ୍ମା ନିଜେ ପୁଅର ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ—ଏହିପରି ବେଦ କହେ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ବ୍ୟାସକୁ ବ୍ୟାସନ୍ଧାନ, ଆୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବଳ ଦିଅ। ଏବଂ ମୁଁ ଅଜାଣି କରାଯାଇଥିବା ଦୋଷ ପାଇଁ କ’ଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି, ଆପଣମାନେ କହନ୍ତୁ।” ଋଷିମାନେ କହିଲେ: “ଇଲ୍ବଳଙ୍କ ପୁଅ ବଲ୍ବଳ ନାମକ ଏକ ଭୟାନକ ଦାନବ ରହିଛି, ଯିଏ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହିକ ଯଜ୍ଞରେ ଆସି ଆମର ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରେ। ସେ ମାନ୍ୟ ପୁୟ, ରକ୍ତ, ମଳ, ପିଶାବ, ମଦ, ମାଂସ ବର୍ଷା କରେ। ଆପଣ ସେଉଁଠି ଯାଇ ତାକୁ ବଧ କରନ୍ତୁ, ଏହା ଆମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା। ଏହା ସହ ଭାରତ ଭୂମି ଛାଡ଼ି, ବାର୍ଷିକ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି, ଆପଣ ପୂନ୍ୟ ହେବେ।” ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନନ୍ୟ କୌତୁକ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପୁନି ଉତ୍ସୁକତା ସହ ପୃଷ୍ଟି କଲେ: “ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ କୌତୁକ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।