ଯୁଦ୍ଧର ମଝିରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯବ ତାଙ୍କର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଗଦା ଆଘାତରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ରଥି ଦାରୁକପୁତ୍ର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଉପାୟରେ ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ହୁଶିଆର ହେଉଥିବା ସାଥିରେ ତାଙ୍କ ରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରଥି, ତୁମେ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ନେଇଯିବା କେତେ ଅନୁଚିତ କାମ! ଯଦୁବଂଶର ଜନ୍ମେ ଯେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଛାଡ଼ିବା କଥା କେବେ ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ, ତାହା ଏକ ଅନୀତିବାନ୍ ରଥିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି କରେନାହାନ୍ତି। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ମୋ ବାପା ଭାଗ୍ୟ୍ୟବାନ୍ ବଳରାମ ଓ କେଶବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବି, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ଆସିଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କ’ଣ କହିବି? ମୋ ଭାଇମାନଙ୍କର ଜଣାନୀମାନେ ହସି ହସି କହିବେ, ‘ହେ ବୀର, ତୁମର ଭୟ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିପରି ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା?’” ତାପରେ ରଥି ନମ୍ର ଭାବରେ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଧର୍ମ ଜାଣି ଏହି କାମ କରିଛି। ଯେଉଁପରି ରଥି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସହାୟ ଯୋଧାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ସେପରି ଯୋଧାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ରଥିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଧର୍ମ ମନେ ରଖି, ଶତ୍ରୁମାନେ ତୁମକୁ ଅସୁସ୍ଥ କରିଦେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୂରେ ନେଇଯାଇଥିଲି।” ଏଭଳି ଶାଲ୍ଵ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ପରେ ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କ ରଥିଙ୍କୁ ଦିଉମାନ୍ଙ୍କ ସମ୍ନିକଟକୁ ନେଇଯିବାକୁ କହିଲେ। ରୁକ୍ମିଣୀପୁତ୍ର ହସି ଦିଉମାନ୍ ତାଙ୍କ ସେନାମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟ ଲୋହ ତୀର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱସ୍ତ କଲେ। ଚାରିଟି ତୀର ଦ୍ୱାରା ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ା, ଏକ ତୀରରେ ରଥି, ଦୁଇରେ ଧନୁଷ ଓ ଧ୍ୱଜା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ତୀରରେ ମୁଣ୍ଡ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଗଦ, ସାତ୍ୟକି, ସାମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶାଲ୍ଵଙ୍କ ସେନାକୁ ବିନାଶ କରିଦେଲେ; ସମସ୍ତ ସଉଭ ଯୋଧାମାନେ ଗଳା କାଟାଯାଇ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଯଦୁମାନେ ଓ ଶାଲ୍ଵମାନେ ପରସ୍ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଆନ୍ଦୋଳନପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ ସତେଇ ଦିନ ଓ ରାତି ଚାଲିଲା। ଏପରେ କୃଷ୍ଣ, ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ନିମନ୍ତ୍ରଣରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥକୁ ଗଲେ; ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଓ ଶିଶୁପାଳ ବଧ ହେବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ କୁରୁବଂଶର ବୃଦ୍ଧମାନେ, ଋଷିମାନେ, ଓ ପୃଥା ସହିତ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏଠାରେ ମୋ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସିଛି; ଚେଦି ସହିତ ମିଶିଥିବା ରାଜାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୋ ସହର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ।” ସ୍ଵଜନଙ୍କ ବିନାଶ ଦେଖି, ନଗର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, କେଶବ ଦାରୁକଙ୍କୁ ଶାଲ୍ଵ ଓ ସଉଭ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କହିଲେ, “ରଥି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ମୋ ରଥକୁ ଶାଲ୍ଵଙ୍କ ସମ୍ନିକଟକୁ ନେଇଯାଅ; ଭୟ ପାଅନି, ଏହି ସଉଭରାଜା ମାୟାବୀ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଦାରୁକ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ; ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଶାଲ୍ଵ ତାଙ୍କର ସେନା ପ୍ରାୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରଥିଙ୍କୁ ବିପୁଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଉଲ୍କାପିଣ୍ଡ ପରି ଜ୍ଵାଳାମୟ ହୋଇ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତକୁ ଅଲୋକିତ କରୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଶୌରିଙ୍କ ତୀରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଶତ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ। ପରେ, କୃଷ୍ଣ ଶାଲ୍ଵଙ୍କୁ ସୋଳ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ଗତି କରୁଥିବା ସଉଭ ନଗରକୁ ତୀରବୃଷ୍ଟି କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଶାଲ୍ଵ, ଶାରଙ୍ଗଧାରୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାମ ହାତକୁ ଆଘାତ କରି, ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ—ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚିତ୍କାର କରିଉଠିଲେ। ଶାଲ୍ଵ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୂର୍ଖ, ତୁମ ପାଇଁ ଆମ ବନ୍ଧୁ, ମୋ ଭାଉଁ, ସଭାରେ ହତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅପହୃତ ହେଲେ, ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କଲା। ଏବେ ଯଦି ତୁମେ ସାମ୍ନା କରିପାର, ତେବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ତୁମକୁ ଏ ଜନ୍ମରୁ ବିଦାୟ ଦେଇଦେବି।” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଅବିଞ୍ଜାନା, ତୁମର ବ୍ୟର୍ଥ ଗର୍ବ କାହିଁକି? ମୃତ୍ୟୁ ତୁମ ସମ୍ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ସତ୍ୟ ବୀର କଥାରେ ନୁହେଁ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।” ଏପରେ, କୃଷ୍ଣ କ୍ରୋଧରେ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଶାଲ୍ଵଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଭାରି ଆଘାତ କଲେ; ଶାଲ୍ଵ କମ୍ପିତ ହେଇ ରକ୍ତ ବମିଲେ। ଏହି ଗଦା ଆଘାତ ପ୍ରତିରୋଧ ହେବା ପରେ, ଶାଲ୍ଵ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସି, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପାଖରେ ନମସ୍କାର କରି, କନ୍ଦୁଥିବା ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେବକୀଙ୍କ ପ୍ରେରିତ। ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମର ପ୍ରିୟ ପିତାଙ୍କୁ ଶାଲ୍ଵ ଓ ତାଙ୍କ ସେନା ଧରି ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ପଶୁ ପରି ବାନ୍ଧି ଦେଇଛନ୍ତି।” ଏହି ଦୁଃଖଦ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣ ଭାବନାମୟ ହୋଇ, ମାନବୀୟ ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ଓ କୃପାମୟ ହୋଇ, ସାଧାରଣ ମାନବ ପରି କହିଲେ, “ମୋ ପିତା ବଳରାମ, ଯିଏ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ଅଜୟ, ସେ କିପରି ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଶାଲ୍ଵ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହେଲେ? ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟର ଲୀଳା।” ଏହିପରି ଗୋବିନ୍ଦ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ସଉଭପତି ଶାଲ୍ଵ ଆସି, ବସୁଦେବଙ୍କୁ ନେଇ ଆଣି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖାଇ କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ତୁମ ପିତା, ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ ଅଛ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ତୁମ ସମ୍ନିକଟରେ ହତ କରିଦେବି, ଯଦି ତୁମେ ଭଗବାନ ତ ରକ୍ଷା କର।” ଏହିପରି କହି, ମାୟାବୀ ଶାଲ୍ଵ ତଳୱାର ଉଠାଇ ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଧରି ସଉଭନଗରକୁ ଆକାଶରେ ନେଇଗଲେ। ଏହା ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହବଶତାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶୀଘ୍ର ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ, ଏହା ମାୟାବୀ ଶାଲ୍ଵଙ୍କ ମାୟା, ଯାହା ମାୟାସୁର ପ୍ରେରଣାରେ ଘଟିଛି।