ଦ୍ୱାରକାପୁରୀରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦିନଚର୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚିତ୍ର ଓ ଅନନ୍ୟ ଥିଲା। କେଉଁଠି ସେ ଉଦ୍ଧବ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ରାଜନୀତି ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେଉଁଠି ରାଜପ୍ରସାଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠା ମହିଳାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ। କେଉଁଠି ସେ ଅଲଙ୍କୃତ ଗାୟମାନେକୁ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେଉଁଠି ଶୁଭ କଥା, ପୁରାଣ ଓ ଇତିହାସ ଶୁଣିଥିଲେ। ଘରେ ସେ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ହାସ୍ୟବ୍ୟଙ୍ଗ କଥା କହି ହସୁଥିଲେ, କେଉଁଠି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ, କେଉଁଠି ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଥିଲେ। କେଉଁଠି ସେ ଏକାକି ବସି ସଂସାର ଉପରେ ଅତୀତ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, କେଉଁଠି ଗୁରୁମାନେଙ୍କୁ ଉପଚାର ଓ ଭୋଗ ଦେଇ ସେବା କରୁଥିଲେ। କେଉଁଠି କେଶବ କିଛି ସହ ଚୁକ୍ତି କରୁଥିଲେ, କେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେଉଁଠି ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ଯଥାସମୟରେ ସେ ପୁଅ ଓ ଝିଅମାନେଙ୍କ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଇଥିଲେ, ସମ୍ମାନ ଓ ଧନ ଦେଇଥିଲେ। ପୁଅ ଓ ଝିଅମାନେଙ୍କ ବିଦାୟ, ଉପନୟନ ଓ ବିବାହ ମହୋତ୍ସବ ଉପଲକ୍ଷେ ସେ ବିଶେଷ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ଦେଖି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଉଥିଲେ। କେଉଁଠି ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେଉଁଠି କୂଏଁ, ବଗିଚା, ମଠ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। କେଉଁଠି ସେ ସିନ୍ଧୁ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଶିକାର କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯଦୁବଂଶୀମାନେ ସେଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପେ ସେ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଚଳିଯାଉଥିଲେ, ଯୋଗେଶ୍ୱର ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଯୋଗମାୟା ଓ ମାନବ ଚରିତ୍ର ଦେଖି, ନାରଦ ହସି ହସି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଅପୂର୍ବ ଯୋଗମାୟା ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ଯାହାକୁ ମାୟାବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଲଭ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଏହି ଶକ୍ତି ଯୋଗୀମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣସେବା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି, ବିଶ୍ୱ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଲୀଳାଗାନ କରିବି।” ପ୍ରଭୁ ହସି କହିଲେ, “ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମର ଉପଦେଷ୍ଟା ଓ କର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି। ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ଲୋକମାନେ ଶିଖନ୍ତୁ, ଏହା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଲୀଳା ଗ୍ରହଣ କରିଛି— ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ପୁତ୍ର।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ, “ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଗୃହରେ ବିରାଜମାନ ଥିବା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅସୀମ ଯୋଗମାୟା ପୁନିପୁନି ଦେଖି, ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ କୌତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଧନ, କାମ, ଧର୍ମରେ ଏକାଗ୍ର ମନ ଦେଖି, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।” ଏପରି ଭାବେ ନାରାୟଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଷୋଳ ହଜାର ଚୟିତା ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲଜ୍ଜା ଓ ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଘେରାଯାଇ ଅନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ହରିଙ୍କ ଯେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଯେ ଗାୟନ, ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଅନୁମୋଦନ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତିପଥରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏଭଳି ଦ୍ୱାରକାର ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତ ହେଲା। ପରେ, ଏକ ନୂତନ ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା। କୋକିଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମନ୍ଦାର ଅଟବୀର ମୃଦୁ ପବନରେ ଅବିରତ ଗୀତ ଗାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ରାତିରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିୟୋଗବେଦନାରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ପ୍ରଭାତେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବାହୁପାଶରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଥିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ବୈଦର୍ଭୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଅଳିଙ୍ଗନ ବିୟୋଗ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମାଧବ ଉଠି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ମନେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ— ସେ ପରମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅକ୍ଷୟ, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପରେ ନିତ୍ୟ ପବିତ୍ର, ଯାହା ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ, ଯାହା ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ। ଏପରେ ସେ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କ୍ରମାନୁସାରେ ଶୌଚାଚାର କରି, ନିୟମିତ ଚିତ୍ତରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ବ୍ରହ୍ମପାଠ କଲେ। ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି, ନିଜ ଅଂଶମାନେକୁ ପୂରଣ କଲେ, ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ବୃଦ୍ଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କଲେ। ସେ ଦିନେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଲଙ୍କୃତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ସୁସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଗାୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂଗ, ମୁକ୍ତା ମାଳା, ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାୟ, ଛାଗଳି, ଓ ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଦାନ ପାଇଁ ସେ ଚାରିପାଖରେ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଗାୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତା, ବୃଦ୍ଧ, ଗୁରୁ ଓ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର, ଦିବ୍ୟ ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଲଗାଇ ସଜେଇଲେ। ଅଗ୍ନି, ଦର୍ପଣ ଦେଖି, ଗାୟ, ବୃଷ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ଏବଂ ନାଗରିକ ଓ ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନେଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ମାଳା, ପାନ ଓ ଚନ୍ଦନ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ତାପରେ ବନ୍ଧୁ, ସେବକ ଓ ପତ୍ନୀମାନେକୁ ବାଣ୍ଟି, ପରେ ନିଜେ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସୂତା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରଥ ଆଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସୂତାଙ୍କ ହାତ ଧରି, ସାତ୍ୟକି ଓ ଉଦ୍ଧବ ସହିତ ରଥାରୋହଣ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେମିତି ପୂର୍ବ ପର୍ବତ ଉପରେ ଉଦୟ ହୁଏ। ଅନ୍ତଃପୁର ମହିଳାମାନେ ଲଜ୍ଜା ଓ ପ୍ରେମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, କଷ୍ଟରେ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ପ୍ରଭୁ ହସି ହସି ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକର୍ଷିତ କରି ଯାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଘେରି, ସେ ସୁଧର୍ମା ସଭାଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ବସିଥିବା ଲୋକ ଷଡ୍ବିକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ।