ଏଯାଁ ସୁଦ୍ଧା, ରାମଙ୍କର ପ୍ରଭାବର ଚିହ୍ନ ବୋଝାଯାଇଥିବା ଏହି ନଗରୀ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏଠାରେ, ଭାଗବତ ପୁରାଣର ଦଶମ ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡର "ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଟାଣିବା ସଂକର୍ଷଣଙ୍କ ଜୟ" ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଠସଠି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ, ଶୁକଦେବ ମୁନି କହିଲେ— ନାରଦ ମୁନି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରିବାର ଜୀବନ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ। ତିନି ଶୁଣିଥିଲେ ଯେ, କୃଷ୍ଣ ନାରକାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଜନନୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଏକ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଠ ହଜାର ଦୁଇ ଶତ ଜନନୀଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ଏକା ଏକା ଘରରେ ବିବାହ କରିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯଜନକ। ନାରଦ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ପାର୍କ ଫୁଲର ଫୁଲିଛି, ପକ୍ଷୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଶବ୍ଦ ତାଲମେଳରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ହ୍ରଦରେ ନୀଳ ରାଜହଂସ, କୁମୁଦ, ଦିନ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲା, ଉଚ୍ଚ କଣ୍ଡର ଗ୍ରାସ ଓ ହଂସ-କୁଳଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା। ସହରଟି ୯ ଲକ୍ଷ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଓ ଚାନ୍ଦିର ପ୍ରାସାଦରେ ଶୋଭିତ, ମହାପାନ୍ନା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିର ଶୋଭାରେ ଶୁଭିତ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ରାସ୍ତା, ଚକ, ବଜାର ଏବଂ ମନ୍ଦିର ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ରାସ୍ତା, ଦ୍ବାର, ଗଲି ଓ ଅଙ୍ଗଣ ଜଳରେ ପ୍ରସ୍କାର କରାଯାଇଥିଲା, ପତାକା ଓ ଝଣ୍ଡା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଡ଼କୁ ରଖିଥିଲା। ଘର ଘର ଭିତରେ ଅନ୍ତଃପୁର ଶୋଭା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ହରିଙ୍କର କୌଶଳ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କୃତି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ନାରଦ ଏକ ଶୌରିଙ୍କ ଜନନୀଙ୍କର ଏକ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମଣିର ତଳ, କୋରାଲର ଥମ୍ଭ, ସାଫାୟର ଦେଓଳ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଚମକ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କୃତି ଚାପା ଓ ମୁକ୍ତାମାଳା ଲଟିଥିଲା, ରତ୍ନ ଓ ଦାନ୍ତର ଆସନ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦାସୀମାନେ ଶୁଭ୍ର ଓଡ଼ଣା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁକୁତ ନଥିଲେ; ପୁରୁଷମାନେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର, ଶାଶ, ତୁର୍ବାନ ଓ ମଣିର କଣ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ରତ୍ନମୟ ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଥିଲା; ବାଲକନୀରେ ନାଚୁଥିବା ମୟୂର, ଧୂପ ଓ ବିଧିବତ ଅର୍ପଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ତତ୍ପର ନିର୍ଗମନ ଦେଖି ଗଭୀର ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ହଜାର ଦାସୀମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଯୁବା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୋଶାକରେ ସମ; ଏଉଁ ସମୟରେ ରାଣୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହାତର କାମରା ଦ୍ୱାରା ସାତ୍ୱତମୁକ୍ତିର ଲୋର୍ଡ୍ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଙ୍ଖା ଝାଡୁଥିଲେ। ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି କୃଷ୍ଣ, ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାରକ, ତୁରନ୍ତ ଶୟନରୁ ଉଠି, ମୁଣ୍ଡକୁ ନମାଇ, ହାତ ଜୋଡି ନାରଦଙ୍କୁ ସ୍ଵ ଆସନ ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। କୃଷ୍ଣ ନାରଦଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ, ଏହି ପାଦ ଜଳକୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ରଖିଲେ, ଯଦିଓ ସେ ସାର୍ବଜନୀନ ଶିକ୍ଷକ ଓ ଧର୍ମର ନାୟକ; ତାଙ୍କର ପାଦ ଶୁଦ୍ଧି 'ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଦେବ' ଭାବରେ ପରମ ପବିତ୍ର। ପ୍ରାଚୀନ ଋଷି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରି, କୃଷ୍ଣ ମଧୁର ଓ ନିୟମିତ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— 'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବା?' ନାରଦ କହିଲେ— 'ହେ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଆପଣଙ୍କର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିତ୍ରତ୍ୱ ଦେଖାଇବା ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିୟମିତ କରିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆପଣ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅବତରଣ କରି, ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏହା ଆମେ ଜାଣିଛୁ।' 'ଆପଣଙ୍କର ଦ୍ୱୟ ପାଦ ଦେଖିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଗଭୀର ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ଏହା ପାଇଁ ମୁଁ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି— ଦୟା କରି ମୋତେ ସ୍ମୃତି ଦିଅ।' ପରେ ଏକ ଦିନ, ନାରଦ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଜନନୀଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯୋଗୀଙ୍କ ନାଥ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଯୋଗମାୟା ବୁଝିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ଉଦ୍ଧବ ସହ ଚାଉପଟି ଖେଳୁଥିଲେ; ନାରଦଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଭକ୍ତିରେ ଉଠି, ଆସନ ଦେଇ ସମ୍ମାନିତ କଲେ। କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— 'ଆପଣ କେବେ ଆସିଲେ, ପ୍ରଭୁ? ଆମେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଆମେ କଣ କରିପାରିବା?' ଏହି ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ନାରଦ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଚୁପଚାପ ଚାଲିଗଲେ। ଅନ୍ୟ ଘରରେ ଗୋବିନ୍ଦ ତାଙ୍କ ଯୁବା ପୁଅମାନେ ସହ ମଜା କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ସେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ, ପଞ୍ଚ ବିଧିର ଯଜ୍ଞ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟଠାରେ ନିଜେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଏକଠାରେ ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟଠାରେ ତଳଓ ଢାଲି ସହ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ରାସ୍ତାରେ ଚାଲୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟଠାରେ ଘୋଡା, ହାତୀ, ରଥ ସହ ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, କବିମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟଠାରେ ଉଦ୍ଧବପ୍ରମୁଖ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ଜଳ କ୍ରୀଡାରେ ରାଜପୁତ୍ରୀମାନେ ସହ ଚାରିପାଖ ଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ଏଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶୁଭ୍ର ଗାଁଁ ଦେଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ଶୁଭ କଥା ଓ ପୁରାଣ ଶୁଣୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟଠାରେ ମଜାଦାର କଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ହସୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅନ୍ୟଠାରେ ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଏକଠାରେ ଏକା ହୋଇ ପରମପୁରୁଷ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ଗୁରୁମାନେ ସହ ସେବା ଓ ଭୋଗ ଦେଉଥିଲେ। ଅନ୍ୟଠାରେ କେଶବ କିଛି ସହ ସମ୍ମିଳନ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ; ଅନ୍ୟଠାରେ ବଳରାମ ସହ ଧର୍ମଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରୁଥିଲେ। ସମୟରେ ସମୟରେ ପୁଅମାନେ ଓ ଝିଅମାନେ ସହ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିବାହ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଧନ ଦେଉଥିଲେ। ପୁଅମାନେ ଓ ଝିଅମାନେ ପାଇଁ ଦେବାଯାଉଥିବା ଦିଅଯାଉଥିବା ଉତ୍ସବ, ଦ୍ୱାରକାର ଜଗତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲା। ଏଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟଠାରେ କୂଆ, ଉଦ୍ୟାନ, ମଠ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟଠାରେ ସିନ୍ଧୁ ଘୋଡାରେ ଶିକାର କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସହ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଦୁମାନେ ଦେଖିଲେ।